Anlaşılan, bir süre daha yüksek tonda devam etmek zorundayız. “Birlikte yediğimiz her yemeğe özgürlük de davetliydi. İskemlesi hâlâ boş, ama yeri hazır.” Bu, Arendt’in Hypnos’un Sayfaları’ndan aktardığı sözlerin en yüklüsü, en doğurganıdır bana kalırsa. 1940’larda önce Fransız Komünist Partisi’nden sonra da uluslararası Troçkist hareketten kopan Ya Sosyalizm Ya Barbarlık grubunun eski sözcülerinden Claude Lefort, 60’lı yıllarda kendi radikal demokrasi kavramını geliştirirken aklında Char’ın cümleleri de var mıydı acaba? Çünkü o da demokrasiyi iktidarın bir “boş taht” olarak kaldığı bir siyasal alan olarak tanımlar. Hiçbir kişiye veya gruba ait değildir ve hep bir rekabetin/tartışmanın firari nesnesidir. (Benim kitapçıdan, başka birinin de benden kamulaştırdığı Demokrasi ve Siyasal Teori kitabında şaire bir gönderme hatırlamıyorum.) Ama biz Arendt’in şerhine dönelim.

Char’ın o Rezistans kuşağının yitirdiğini söylediği o kolektif hazine neydi, diye soruyor Arendt (aslında “yitirmek” sözü Char’a değil, Arendt’e ait). Buna daha önce bir kısa cevap vermişti: tam öngöremeden ve biraz da kendi eğilimleri “hilafına” ilk kez oluşturdukları bir kamusal alan: özgürlük ancak orada ortaya çıkabiliyordu. Uzun cevabındaysa sorunu –büsbütün kişisel/ampirik bir psikolojiye indirgemeksizin– “deneyim” alanına taşıdığını görüyoruz, Char’ın kendi sözcüklerini de kullanarak:

Neydi bu hazine? Kendilerinin anladığı şekliyle, birbiriyle bağlantılı iki parçadan oluşmuş gibiydi. “Rezistansa katılanın kendini bulduğunu” keşfetmişlerdi; bundan böyle “çıplak bir tatminsizlik içinde, duruma hâkim olamadan kendini aramak” durumunda kalmayacaktı bu insan; artık kendisinin “samimiyetsiz” olduğu kuşkusuna kapılmayacak (…) öylece “çıplak” dolaşabilecekti. Her türlü maskeden (hem toplumun üyelerine uygun gördüğü hem de bireyin topluma karşı tepki içinde kendi ürettiği maskeler) soyunmuşken hayatlarında ilk kez bir özgürlük hayaleti yaklaşmıştı yanlarına, şüphesiz tiranlığa ve tiranlıktan da kötü şeylere karşı mücadele ettikleri için değil (Müttefik ordularındaki her asker zaten yapıyordu bunu), ama kendileri “meydan okudukları”, inisiyatif aldıkları ve böylece bilmeden, farkına bile varmadan, özgürlüğün görünebileceği o kamusal alanı kendi aralarında yarattıkları için. “Birlikte yediğimiz her yemeğe özgürlük de davetliydi. İskemlesi hâlâ boş, ama yeri hazır.”

Neydi bu hazine? Kendilerinin anladığı şekliyle, birbiriyle bağlantılı iki parçadan oluşmuş gibiydi. “Rezistansa katılanın kendini bulduğunu” keşfetmişlerdi; bundan böyle “çıplak bir tatminsizlik içinde, duruma hâkim olamadan kendini aramak” durumunda kalmayacaktı bu insan; artık kendisinin “samimiyetsiz” olduğu kuşkusuna kapılmayacak (…) öylece “çıplak” dolaşabilecekti. Her türlü maskeden (hem toplumun üyelerine uygun gördüğü hem de bireyin topluma karşı tepki içinde kendi ürettiği maskeler) soyunmuşken hayatlarında ilk kez bir özgürlük hayaleti yaklaşmıştı yanlarına, şüphesiz tiranlığa ve tiranlıktan da kötü şeylere karşı mücadele ettikleri için değil (Müttefik ordularındaki her asker zaten yapıyordu bunu), ama kendileri “meydan okudukları”, inisiyatif aldıkları ve böylece bilmeden, farkına bile varmadan, özgürlüğün görünebileceği o kamusal alanı kendi aralarında yarattıkları için. “Birlikte yediğimiz her yemeğe özgürlük de davetliydi. İskemlesi hâlâ boş, ama yeri hazır.”

Arendt’in düşüncesindeki iç gerilimlerin belirginleştiği bir metindir Geçmişle Gelecek Arasında, en çok da “Platon-Aristo-Cicero” çizgisi adını verebileceğimiz bir klasik siyaset felsefesiyle Montesquieu ve Tocqueville gibi isimlerin öne çıktığı bir liberal gelenek arasındaki gerilim. Birincisi için özgürlük önce kamusaldır, kamusal alanda gerçekleşebilir, ikincisiyse bireyi tam da o kamusallığın “mutasavver” tasallutundan koruyacak bir özel alanın varlığıyla tanımlar özgürlüğü (tam örtüşmese de cumhuriyetçilikle demokrasi arasındaki ilişkide de bu gerilimin etkisi hissedilir). Arendt’e göre geçmişteki çeşitli devrimlerde de (bunlar arasında 1776 Philadelphia, 1789 Paris ve 1956 Budapeşte’yi sayar da 1917’ye değinmez) o “hazine” tıpkı Char’ın aforizmaları gibi “birdenbire, apansız” tekrar ortaya çıkar ve tekrar bir serap gibi kaybolur. Çünkü “şimdiye kadar adsız kalmıştır bu hazine”. Burada ona pek yakışmayan, epeyce safdil bir soru soruyor: “Uzayda değil de yeryüzündeki insanların hayatında ve işlerinde adı bile olmayan bir şey olabilir mi?” Tarihte adını çok sonradan bulmuş ve yanlış adlandırılmış şeyler saymakla bitmez, yine de devam edelim.[1] “Ama gözlerimizi bu çağın başlangıcına çevirdiğimizde,” diye devam ediyor,

… şaşkınlıkla fark ederiz ki on sekizinci yüzyıl Atlantik’inin iki tarafında da bu hazineye bir ad verilmişti, çoktan unutulmuş ve kaybedilmiş (hazinenin kendisinin kaybedilişinden de önce kaybedilmiş, diyesi geliyor insanın) bir ad. Amerika’daki adı “kamusal mutluluk”tu, “erdem” ve “şan” gibi çağrışımlarıyla birlikte, ki bugün bize Fransa’daki eşdeğeri olan “kamusal özgürlük” kadar zor anlaşılır geliyor. Bize zor geliyor çünkü iki durumda da vurgu “kamusal” sözcüğü üzerindeydi.

… şaşkınlıkla fark ederiz ki on sekizinci yüzyıl Atlantik’inin iki tarafında da bu hazineye bir ad verilmişti, çoktan unutulmuş ve kaybedilmiş (hazinenin kendisinin kaybedilişinden de önce kaybedilmiş, diyesi geliyor insanın) bir ad. Amerika’daki adı “kamusal mutluluk”tu, “erdem” ve “şan” gibi çağrışımlarıyla birlikte, ki bugün bize Fransa’daki eşdeğeri olan “kamusal özgürlük” kadar zor anlaşılır geliyor. Bize zor geliyor çünkü iki durumda da vurgu “kamusal” sözcüğü üzerindeydi.

Arendt’in kamusallık kavramıyla bu konuda kafa yormuş başka yazarların (mesela Habermas veya Richard Sennett) düşüncelerini uzun boylu karşılaştırmaya kalkışmadan ortak yönlerine işaret etmekle yetinelim. Antik Yunan hayatındaki agora’ya en yakın olanı herhalde Arendt’inkidir ama Sennett ve Habermas için de kavramın kökleri kuşkusuz Atina’ya gider. Kamusallıkla kastedilen sadece birlikte varolma değil, birlikte görünme, daha doğrusu karşılıklı görünme/görülmedir. Ve tabii, konuşma, dilsellik. Bunun bir karşılıklı tanıma/tanınma alanı olduğu fikri de Hegel’e daha yakın olması bakımından Habermas’ta biraz daha belirgindir (ama bu karşılıklı tanımaya eşlik eden “saygı” kavramı Hegel’den çok Kant kaynaklıdır). Son elli yılda varlık kazanan sol-liberal akım, kamusal alanı daha çok devlete karşı tanımlama eğiliminde olmuştur: özel hayatla devlet arasında, devletin tasallutundan korunmuş bir toplumsallık düzlemidir kamusallık. Oysa sadece klasik liberalizme mesafeli Habermas ve Sennett için değil, Tocqueville’in takipçisi Arendt için bile kamusallık insanların kendi özel hayatlarının “opaklığından”, ufuksuzluk ve körlüğünden kurtulma imkânıyla ilgilidir. Birinde korunma fikri öne çıkar, öbüründe kurtulma ve dolayısıyla faaliyet, etkinlik, yapma, yaratma…[2] (Öte yandan, sadece ortodoks Marksizm-Leninizmin değil, klasik Marksizmin düşünce........

© Birikim