menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Bir Ziya Baba Vardı: Adadaki Vakur Sosyal Demokrat

16 0
27.10.2026

27 Ekim 1994’te yaşamını yitiren Ziya Rızkı, bu yıl ölümünün 32. yıl dönümünde yeniden anılacak. Her ekim ayında Girne’de şehrin merkezindeki büstünün önünde ve mezarı başında yapılan anmalar, bir alışkanlığın, ritüelin sürdürülmesi gibi görünebilir. Aslında aradan otuz yılı aşkın süre geçtikten sonra, Kıbrıslı Türklerin siyasal yaşamının önde gelen isimlerinden birinin eski makamlarıyla değil "Ziya Baba" hitabıyla hatırlanıyor olması, üzerine düşünmeyi hak eden bir durumdur. Öte yandan Ziya Rızkı gibi bir eşhasın kıyıda köşede gizli saklı kalması, tarih yazımının tektipçi ve dışlayıcı doğasının, iktidar odaklı siyasi tasfiyelerin ve kolektif belleğin egemen güçler tarafından şekillendirilmesinin bir sonucudur.

Ziya Rızkı’yı bugün anmanın anlamı da buradan doğar. Siyasete duyulan güvenin, kamu görevinin neyi gerektirdiğinin ve siyasetçi ile toplum arasındaki mesafenin sıkça tartışıldığı bir dönemde onun hatırası, bu sorulara bir zamanlar nasıl bir yanıt verilebildiğini hatırlatır: kamu görevi bir ayrıcalık değil sorumluluktur; siyaset toplumdan kopuk bir uzmanlık alanı değil, toplumun içinde yapılan bir iştir; bir siyasal çizgiye bağlı olmak partizanlığı gerektirmez. Bu nedenle Ziya Rızkı, geçmişe duyulan bir özlemden çok bugüne yöneltilmiş bir soru olarak okunmayı hak eder. Ziya Rızkı’yı bilmek, bir siyasetçinin hikâyesini öğrenmenin ötesinde, Kıbrıs Türk toplumunun kamu görevini sorumluluk, siyaseti toplumun içinde yapılan bir iş ve siyasal bağlılığı partizanlıktan ayrı bir şey olarak kavradığı bir dönemi hatırlamamızı sağlar.  Böylelikle bugün siyasete duyulan güven ve siyasetçi ile toplum arasındaki mesafe tartışmalarına geçmişten bir ölçü kazandırır.

Bu yazı üç soru etrafında ilerliyor: Ziya Rızkı kimdir? Ziya Rızkı’nın toplumdaki rolü nedir? Toplum ona neden "Ziya Baba" dedi?

Rızkı TMT[1] geçmişinin yanı sıra Limasol Türk Spor Kulübü’nün kuruculuğunu ve başkanlığını yaptı; Limasollu Kıbrıslı Türklerin sportif açıdan geri kalmaması için kurulan Doğan Türk Birliği’nin kuruluşunda yer aldı, futbol oynadı, tiyatro faaliyetlerine büyük önem verdi, gençlerin iyi şekilde yetişmesi için çaba harcadı, kamu görevlerinde bulundu, belediyecilik yaptı ve milletvekilliği görevini üstlendi. Bütün bu farklı alanları birbirinden kopuk hayat parçaları olarak değil, toplumla kurduğu ilişki içerisinde bir araya getirdi. Bu nedenle Ziya Rızkı’nın hikâyesini birkaç satırda anlatmak eksik ve yüzeysel kalır. Dolu dolu, özellikle Kıbrıslı Türkler nezdinde ahlaklı bir duruş sergileyen bir ömür sürdü. Böyle bir ömrü anlatmak için salt olarak belgelerden yararlanarak konuşmak bu eşhasın değerini tam olarak göstermez.

Ziya Rızkı 25 Aralık 1919’da Limasol’da doğdu. Haliyle Limasol’da doğan her Kıbrıslı gibi o da bir Lemeşaniydi[2].  1925’te ilkokula başladı; ilk ve orta öğrenimini Limasol Rüştü’de gördü, 1940’ta Limasol Yüksek Ticaret Lisesi’ni bitirdi. Aynı yıl Dikelya İngiliz Üsleri’nde sivil tercüman olarak işe girdi ve bu görevi on yıl boyunca Polemitya, Limasol, Larnaka ve Lefkoşa’da sürdürdü. 1944’te Letafet Hanım’la evlendi, Ayla adında bir kızı oldu; eşini 1959’da kaybetti. Letafet Hanım’ı kaybettikten sonra hiç kimseyle evlenmedi, çevresi tarafından bu yolda telkinler olsa da Letafet Hanım dışında aklından kimse geçmedi.

Kamu hizmeti hayatının omurgasını oluşturdu. 1950’de Limasol İş Bulma Dairesi müdürlüğüne atandı; 1956’da kaza çalışma dairesi müdürü olarak Baf’a gönderildi, 1957’de yeniden Limasol’a döndü. Kıbrıslı Türkler dairelerini terk edene dek, 1964 yılına kadar bu görevini sürdürdü. İş bulma dairesinde Kıbrıslı Türklere oldukça yardımcı oldu. O dönem bir maunacı (liman işçisi) olarak çalışan Remzi Bey, Rızkı’nın Kıbrıslı Türklere yaklaşımını şöyle anlattı:

Eskiden işçi ihtiyaç olduğu vakit, limanda liste çıkardı. Ziya bey orada olduğu müddetçe ben ve bütün arkadaşlar listenin hep en başında olurduk. Daireye gidip bize iş verin dediğimiz bile olmazdı, çok ender olurdu bu. Ziya Baba Limasol’daki herkesi tek tek tanır, kim ihtiyaçlı kim iyi durumda bunu çok iyi bilirdi.  

Mücadele yıllarında da ön saflardaydı. TMT’nin kurucularındandı; 1958’de Limasol’da ilk yemini o etti ve Serdarlığa[3] başladı. Şubat 1964 Limasol çarpışmalarında rol aldı. 1969’da Çocuk Esirgeme Kurumu’nun kurucuları arasında yer aldı ve 1970’te Temsilciler Meclisi’ne milletvekili seçildi.

1974 harekâtından sonra on binlerce kişiyle birlikte İngiliz Üssü Happy Valley’de mücadeleye devam etti. Güneyli göçmenlere sahip çıkarak onları örgütledi, dağılmalarını engelledi ve 27 Ocak 1975’te üslerden ayrılıp Türkiye üzerinden kuzeye geçmelerini sağladı. Kuzeyde Güney Göçmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği’ni kurdu.

26 Mayıs 1976’da Girne Belediye Başkanlığına seçildi ve iki dönem belediye başkanlığı yaptı. Aynı yıl Halkçı Parti’ye girdi, ardından TKP’ye geçti. 1981’de Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katıldı ve sevenlerinin yüreğinde seçimi kazandı. Bu seçim kimilerine göre şaibeli kimilerine göre oldukça demokratikti. 1985’te milletvekili seçildi; 1990’da yine milletvekili seçildi, ancak siyasi gerçekler karşısında muhalefet olarak meclisi boykot ettiler. 27 Ekim 1994’te vefat etti.

Kısacası Ziya Rızkı TMT kurucusu ve Serdardı; Limasol Türk Spor Kulübü’nün (LTSK) kurucusu ve başkanıydı, LTSK ile Doğan Güneş Spor Kulübünün birleşmesiyle ortaya çıkan Doğan Türk Birliği’nin[4] (DTB) de kurucularındandı; çok iyi bir futbolcu, tiyatrocu ve siyaset adamıydı.

Bu, aynı zamanda Kıbrıs Türk toplumunun kendi bağrından çıkardığı insanların nasıl çok yönlü sorumluluklar taşıyabildiğinin de hikâyesidir. Bir insanın bir ömre bu denli farklı alanı sığdırabilmesi onu yalnızca başarılı kılmaz, sıra dışı da kılar. Bu çeşitliliği yalnızca "çok yönlülük" diye adlandırmak sığ ve eksik bir değerlendirme olarak kalır; asıl mesele, bütün bu alanların altında yatan ortak damardır.

Ziya Rızkı’nın Toplumdaki Rolü Nedir?

Spor, sanat, örgütlenme ve siyaset onun elinde birbirinden ayrı uğraşlar değildi. O dönemde futbol kulübü yalnızca top oynanan bir yer değildi; insanların tanıştığı, örgütlendiği (özellikle TMT toplantılarının yapıldığı), dayanıştığı, toplumun derdini konuştuğu bir mekândı. Tiyatro da sahneden ibaret değildi; bir toplumun kendini anlatmasının, kültürel ve ontolojik varlığını sürdürmesinin yollarından biriydi. Ziya Rızkı’nın bu alanların hepsinde bulunması, toplumla kurduğu bağın yalnızca makamlar üzerinden işlemediğini tekrar tekrar gösterir.

Kamu görevi de bu minvalde, bütünlük içinde ayrı bir anlam kazanır. Koloni yönetimi yıllarında Kıbrıslı Türklerin çeşitli meseleleriyle ilgilendiğine dair anlatılar, onun toplumdaki konumunu anlamak için önemlidir; çünkü bu görev, hakkındaki anlatılarda kişisel bir kariyer basamağından çok, topluma karşı üstlenilmiş bir sorumluluk olarak yer alır. Yıllar, alanlar değişse de aynı çizgi süregider: toplumun içinde olmak, insanla temas kurmak, Limasol’la ve haliyle ağırlıklı olarak 1974 sonrası Limasolluların göç ettirildiği Girne ile bağını hiç gevşetmemek.

TMT’nin kuruluşundaki rolü ve Serdarlık görevi, Kıbrıs Türk toplumunun varoluş mücadelesinin en kritik anlarından birinde üstlendiği başka bir sorumluluğu gösterir. Ama onu yalnızca bu yönüyle tanımlamak, sonraki siyasal hayatını anlamayı zorlaştırır çünkü onda toplumun varlığını koruma çabasıyla, toplumun daha adil, daha demokratik, kendi geleceğine söz geçirebilir hâle gelmesi arayışı birbirinden kopuk durmaz. Kıbrıs’ın kendine özgü tarihinde, var olma mücadelesiyle demokratikleşme, sosyal adalet ve kendi kendini yönetme arzusu aynı siyasal hayatta yan yana yürüyebilmiştir; Ziya Rızkı da bu tarihsel deneyimin çarpıcı örneklerinden biridir.

TKP[5] saflarında yer alması da bu yüzden sıradan bir ayrıntı değildir. TKP’nin taşıdığı toplumcu gelenek, Kıbrıs Türk siyasetinde sosyal adalet, emek, özgürlük ve kendi kendini yönetme düşüncelerinin başlıca taşıyıcılarından biri oldu. Rızkı’nın bu çizgide durması, siyasal hayatının yalnızca millî mücadele ekseninde şekillenmediğini, toplumun nasıl bir düzende yaşayacağı sorusunun da onun için mesele olduğunu düşündürür. Güvercin’e[6] olan bağlılığı bir yana, onun sosyal demokrat kimliğini yalnızca bir parti aidiyetine indirgemek de eksik kalır; çünkü bu kimlik, anlatılarda daha çok kamu görevinin anlamı, yurttaşla kurulan ilişki, adalet duygusu ve siyasal ahlak üzerinden okunur.

Nietzsche’nin Zihniyet Soyluluğu (Nietzsche, 2016)  adını verdiği kavram, kazanç ve üstünlük duygusunun barınmadığı, saf ve temiz anlamıyla mücadeleci bir ruhtur; bu kavram bir noktada Rızkı’da can bulur. Rızkı’nın haksızlık karşısında gerektiğinde bedensel ve ruhsal anlamda tokadını esirgemediği de aşikârdır; en basit örnek, belediye başkanlığı döneminde haksız yere evsiz kalan yaşlı bir kadın için verdiği mücadeledir. En ufak bir çıkarın ya da rant kırıntısının beklenmediği........

© Birikim