Τα φύλλα των δέντρων σε λίγο θα αρχίσουν να πέφτουν - φθινόπωρο γαρ· ο πολύς θόρυβος, όμως, τελευταία αφορά τα δύο ή περισσότερα φύλα των ανθρώπων.

Για ποια «φύλα», όμως, μιλάμε; Ο όρος έχει περισσότερες διαστάσεις και προσδιορίζεται με διαφορετικά κριτήρια, τα οποία δεν συμπίπτουν πάντοτε και κατ’ ανάγκην.

Και εξηγούμαι: Καταρχάς, στην ελληνική γλώσσα χρησιμοποιείται συνήθως η ίδια λέξη «φύλο», για να αποδοθούν οι αγγλικοί όροι sex και gender. Η διάκριση μεταξύ βιολογικών χαρακτηριστικών του φύλου και κοινωνικού φύλου είναι, επομένως, αναγκαία, αλλά δεν είναι η μόνη σχετική διάκριση. Διότι ακόμη και στη βιολογία, τα κριτήρια με τα οποία προσδιορίζεται το φύλο μπορεί να ποικίλλουν και δεν συμπίπτουν πάντοτε.

Τα «φύλα» με βιολογικά κριτήρια

Ας αρχίσουμε, λοιπόν, από τις βιολογικές διαστάσεις του φύλου:

Το χρωμοσωμικό φύλο, το οποίο αφορά τα χρωμοσώματα που φέρει κάθε άνθρωπος στα κύτταρά του. Οι συνηθέστεροι καρυότυποι είναι 46,XX και 46,XY, οι οποίοι συνδέονται κατά κανόνα με τη γυναικεία και την ανδρική ανάπτυξη αντίστοιχα. Υπάρχουν, όμως, και άλλοι καρυότυποι, όπως 45,X και 47,XXY, καθώς και περιπτώσεις μωσαϊκισμού, στις οποίες δεν έχουν όλα τα κύτταρα του ίδιου ανθρώπου τον ίδιο χρωμοσωμικό συνδυασμό. Οι δύο συνηθέστεροι καρυότυποι είναι, επομένως, οι κυρίαρχοι, όχι όμως οι μοναδικοί.

Το γενετικό ή μοριακό φύλο, το οποίο αφορά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα γονίδια που καθοδηγούν την ανάπτυξη του σώματος. Κάποια γονίδια συμβάλλουν στην ανάπτυξη των ωοθηκών ή των όρχεων και, μέσω αυτών, στη διαμόρφωση των υπόλοιπων χαρακτηριστικών φύλου. Επομένως, σημασία δεν έχει μόνο ποια χρωμοσώματα υπάρχουν, αλλά και πώς λειτουργούν τα σχετικά γονίδια. Συνεπώς, ούτε σε μοριακό επίπεδο υπάρχει ένα αυστηρό δίπολο γονιδίων, αλλά ένα σύνθετο δίκτυο με δύο κύριες αναπτυξιακές κατευθύνσεις. Γι’ αυτό και θα ήταν επιστημονικά ασφαλέστερο να μιλάμε για «γενετικούς και μοριακούς μηχανισμούς προσδιορισμού του φύλου» και όχι για αυτοτελές «γενετικό ή μοριακό φύλο».

Το γοναδικό φύλο, με κριτήριο την ύπαρξη ωοθηκών, όρχεων ή, σπανιότερα, αδιαφοροποίητου ή ωοθηκοορχικού ιστού.

Το ορμονικό ή ενδοκρινικό προφίλ, δηλαδή την παραγωγή ορμονών και την ανταπόκριση των ιστών σε αυτές. Όλοι οι άνθρωποι διαθέτουν οιστρογόνα και τεστοστερόνη· διαφέρουν οι συγκεντρώσεις, οι αναλογίες και η δράση τους.

Το ανατομικό ή φαινοτυπικό φύλο, που περιλαμβάνει τα εσωτερικά και εξωτερικά γεννητικά όργανα —αιδοίο, κόλπο, πέος, μήτρα, προστάτη κ.ά.— καθώς και δευτερογενή χαρακτηριστικά, όπως οι μαστοί, η τριχοφυΐα, η φωνή και η κατανομή του λίπους και της μυϊκής μάζας. Ούτε εδώ τα χαρακτηριστικά είναι πάντοτε απολύτως ομοιογενή ή μονοσήμαντα.

Το γαμετικό ή αναπαραγωγικό φύλο αφορά την οργάνωση του αναπαραγωγικού συστήματος προς την παραγωγή ωαρίων ή σπερματοζωαρίων. Η ανθρώπινη αναπαραγωγή βασίζεται σε δύο τύπους γαμετών, γεγονός που εξηγεί γιατί το γαμετικό κριτήριο χρησιμοποιείται συχνά για να υποστηριχθεί η αναπαραγωγική δυαδικότητα. Αυτό το κριτήριο υιοθέτησε, με νομικο-πολιτική και όχι απλώς βιολογική λειτουργία, το Executive Order 14168/2025 του Donald Trump, το οποίο ορίζει το φύλο ως αρσενικό ή θηλυκό και ως αμετάβλητο από τη σύλληψη. Η επιλογή είναι, ωστόσο, αναγωγική: πολλοί άνθρωποι, λόγω ηλικίας, στειρότητας ή διαφορών στην ανάπτυξη του φύλου, δεν παράγουν λειτουργικούς γαμέτες, ενώ το γαμετικό κριτήριο δεν αποτυπώνει τις ενδεχόμενες ασυμφωνίες μεταξύ χρωμοσωμάτων, γονάδων, ορμονών και ανατομίας. Η δυαδικότητα των τύπων γαμετών δεν αποδεικνύει, συνεπώς, από μόνη της την απόλυτη δυαδικότητα όλων των διαστάσεων του ανθρώπινου φύλου. 

Η διαστρέβλωση των διδαγμάτων της «φύσης» με ιδεολογικά κριτήρια

Η ίδια η φύση, μάλιστα, και πέραν του ανθρώπινου είδους, δεν ακολουθεί ένα ενιαίο και άκαμπτο σύστημα προσδιορισμού του φύλου. Σε αρκετά είδη ζώων το φύλο επηρεάζεται από περιβαλλοντικές ή κοινωνικές συνθήκες: σε ορισμένα ερπετά από τη θερμοκρασία επώασης των αυγών, ενώ σε ορισμένα ψάρια μπορεί να μεταβληθεί........

© Athens Voice