Elmalı’da Başlayan Bir Soru?Elmalı Müzesi’nde Karataş-Semayük kazılarından çıkarılmış küp mezarları gördüğümde zihnimde uzun zamandır üzerinde durduğum bir soru yeniden canlandı: Anadolu’daki eski ölüm ve defin gelenekleri yalnızca bölgesel gelişmelerle mi açıklanmalıdır, yoksa bunları Türkistan, Güney Sibirya, İran, Hindistan ve İdil havzasına kadar uzanan daha geniş Avrasya kültür çevresi içinde değerlendirmek de mümkün müdür?Elmalı Müzesi’nde Karataş-Semayük mezarlığından getirilen küp mezarların, aynı müzede Bayındır, Kızılbel ve Karaburun tümülüslerinden çıkan eserlerle birlikte sergilenmesi, küçük bir coğrafyada dahi uzun süreli ve değişken bir ölüm kültürünü gözlemlememize imkân vermektedir.[1]Bu mesele daha önce yayımladığım Hindistan adlı eserimde de dikkatimi çekmişti. Kitabın 314–327. sayfalarında “Sakalarda Ölüm” başlığı altında Saka ve İç Asya ölüm geleneklerini ele almıştım.[2] Bu makale, orada başladığım tartışmayı Elmalı’dan Tuva’ya, Harappa’dan İdil’e uzanan daha geniş bir karşılaştırma alanına taşımaktadır.Ancak daha başlangıçta metodolojik bir sınır koymak gerekir. Benzer mezar biçimleri tek başına ortak etnik kökeni kanıtlamaz. Bir mezarın kurgan olması, cesedin yakılması veya küpe konulması bize doğrudan o insanın aynı dili konuştuğunu söylemez. Buna karşılık ölüm âdetleri toplumların en muhafazakâr kültür alanlarındandır. Ölünün nasıl korunduğu, yakılıp yakılmadığı, atı ve eşyalarıyla gömülüp gömülmediği, mezarının yükseltilmesi veya gizlenmesi, toplumların ölüm ve öteki dünya tasavvurlarına dair önemli ipuçları verir.Bu nedenle burada yapılmak istenen “hepsi aynı kavimdendi” aynı dili konuşurlardı  sonucuna ulaşmak değil; Avrasya boyunca tekrarlanan ölüm ritüellerinin kültürel temas, aktarım ve süreklilik ihtimallerini araştırmaktır. Elmalı’daki  Küp Mezarlardan Tümülüse  Karataş-Semayük’te ölünün büyük bir seramik küp içerisine yerleştirilmesi dikkat çekicidir. Burada günlük hayatta kullanılan kap, ölüm ânında başka bir işleve kavuşmuş; adeta ölünün son evi olmuştur. Elmalı Müzesi kayıtları bu küp mezarların İlk Tunç Çağı bağlamını açıkça göstermektedir.[1]Elmalı havzasında çok daha sonraki çağlarda ise başka bir ölüm mimarisi karşımıza çıkar: tümülüs. Bayındır Köyü çevresinde 56 taş tümülüs olduğu söylenir. Kayhan Dörtlük’ün Bayındır Çağıltemeller mevkiindeki kurtarma kazısı raporunda ilk araştırmalarda geniş alan içinde 16 yığma taş tepeciğin belirlendiği, daha sonra C ve D tümülüslerinde kazı yapıldığı bildirilmektedir.[3] Farklı sayıların, araştırılan alanın sınırları ve saha sayımlarının kapsamıyla ilgili olduğu göz önünde tutulmalıdır.Bayındır C ve D tümülüsleri özellikle önemlidir. Aynı mezarlık sahasında farklı ölüm uygulamalarının bulunması, defin geleneğini değişmez bir etnik işaret gibi görmemek gerektiğini düşündürüyor. Bayındır buluntuları aynı zamanda Gordion ve Frig dünyasıyla güçlü ilişkiler göstermektedir. Bu nedenle Bayındır, yerel Milyas geleneği ile Anadolu’nun daha geniş kültürel ilişkilerinin birlikte değerlendirilebileceği önemli bir sahadır.[3][4]Gordion’dan Tuva’ya, Tümülüs ile Kurgan, Gordion’daki Tümülüs Anadolu’nun en büyük anıtsal mezarlarından biridir. Yaklaşık 53 metre yüksekliğinde ve 300 metre çapındaki yığmanın merkezinde büyük bir ahşap mezar odası bulunmaktadır. Dendrokronolojik tarihleme mezar odasında kullanılan ardıçların en geç MÖ 740 yılına ait olduğunu göstermiştir. Bu tarih, mezarın Midas’a ait olamayacağını; daha çok onun selefi ve muhtemelen babası Gordios için yapılmış olabileceğini düşündürmektedir.[5]Aynı geniş tarih aralığında gözümüzü binlerce kilometre doğuya, Güney Sibirya’ya çevirdiğimizde Tuva’daki Arjan (Arzhan) 1 Kurganı ile karşılaşırız. Türkçe arkeoloji çalışmalarında Arjan 1, Tuva’nın kuzeyindeki Altay-Sayan kuşağının en önemli anıtsal mezarlarından biri olarak değerlendirilmekte ve MÖ 9. yüzyıla tarihlendirilmektedir.[6] Büyük taş örtünün altında ahşap bölmeler, insan gömüleri ve at kurbanlarıyla karşılaşılması, onu erken bozkır hükümdar mezarı geleneğinin başlıca örneklerinden biri hâline getirir.Böylece kronolojik bakımdan dikkat çekici bir tablo ortaya çıkar: Arjan 1 MÖ 9.–8. yüzyıl çevresinde; Gordion Tümülüs MM yaklaşık MÖ 740’ta; Bayındır’ın erken tümülüsleri ise MÖ 8. yüzyıl sonları ile 7. yüzyıl çevresinde karşımıza çıkar. Bu üç sahayı doğrudan aynı halkın eseri saymak mümkün değildir. Ancak yüksek statülü ölünün özel bir mezar mekânına yerleştirilmesi, taş veya toprak yığınıyla anıtsallaştırılması ve değerli eşyalarla uğurlanması üzerinde durulmaya değer bir kültürel benzerliktir.MÖ 8.–7. yüzyıllarda İç Asya ile Anadolu arasında aşılması mümkün olmayan bir kültür duvarı yoktu. Kimmer ve İskit/Saka hareketleri Kafkasya ve Ön Asya’ya kadar ulaşmıştı. Bu sebeple Arjan–Gordion–Bayındır benzerliğini doğrudan soy bağı kanıtı olarak değil, Avrasya’da aynı çağlarda görülen seçkin ve hükümdar mezarı kültürlerinin karşılaştırılması olarak ele almak daha sağlıklıdır.Harappa: Küp ile Ateşin Buluşması. Elmalı’daki küp mezarlardan doğuya, İndus havzasına yöneldiğimizde Harappa’nın geç dönem mezarlıklarında kap ve ölüm ilişkisini yeniden görürüz. Harappa’daki Cemetery H........

© Akdeniz Gerçek