Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Anlam Değersiz, Değer Anlamsız Olabilir mi?

Cıva Misali Doğadan İnsanlık Kıvamına

Modern felsefe ve sosyal bilimler tarihi, felsefi disiplinlerin kompartımanlaştırılması neticesinde olgular ile normlar, anlam ile değer arasındaki bağın giderek zayıfladığı bir kırılma sürecine işaret etmektedir. Teknoloji ve dijitalleşmenin hız kazandığı, siber ağların ve kitle iletişim araçlarının bilgi bombardımanı katbekat çoğalttığı çağdaş vasatta, insanın ontolojik konumu ciddi bir sarsıntıya uğramış; geleneksel toplumsal kabuller kuralcı bir sığlığa, bireysel eylemler ise anlık konjonktürel pragmatizme indirgenmiştir. Akademik Akıl ve Diri Zihin Akademi gibi entelektüel zeminlerde ve eserlerimizde sıklıkla dile getirdiğimiz İlişkisel Bütünlükçü Yaklaşımla Anlam ve Değer Tasavvuru, mezkûr ahlaki ve varoluşsal krize karşı bütüncül, ontolojik ve aksiyolojik bir yeniden temellendirmeyi teklif etmektedir.

İnsanı, zihni ve eylemi bütüncül bir bakışla ele alan yaklaşımımız; “anlam” ile “değer” kavramlarını münferit kategoriler olmaktan çıkararak varoluşun tenasüp, düzen ve bütünlük zemininde sentezler. Bu makalede, geliştirdiğimiz İlişkisel Bütünlükçü yaklaşım odağında; anlam ve değerin bağımsız düşünülebilirliği ontolojik ve epistemolojik boyutlarıyla analiz edilmekte, bu iki unsurun ayrıştırılması durumunda beliren felsefi ve pratik handikaplar çözümlenmekte ve nihayet iki kavramın birbirini besleyen bir yapıda ele alınmasının sunduğu teorik imkânlar ile pratik işlevsellikler değerlendirilmektedir.

1. Ontolojik ve Epistemolojik Düzlemde Anlam ile Değerin Ayrılmazlığı

Klasik aksiyolojik yaklaşımlar ile modern pozitivist normatif teoriler, dünyayı betimleyen “anlam” (semantik/epistemolojik alan) ile dünyayı kıymetlendiren “değer” (aksiyolojik/etik alan) arasında kategorik bir ayrım yapma temayülündedir. Buna karşın ortaya koyduğumuz İlişkisel Bütünlükçü yaklaşım, bu ayrıştırmayı insanın deruni mimarisini ve varoluşsal gerçekliğini zedeleyen yöntemsel bir saptırma olarak nitelendirir. Kanaatimizce anlam ve değer, insan zihninin dünyayı inşa etme ve orada konumlanma sürecinde eş zamanlı olarak ürettiği, birbirinden izole edilmesi ontolojik olarak imkânsız iki temel boyuttur.

Vurguladığımız üzere, anlam ve değer arasındaki ilişki; dışsal bir zorlamadan veya afaki bir uzlaşıdan değil, varlığın kendi içindeki tenasüpten/uygunluktan/münasebetten, düzen ve bütünlükten doğmaktadır. İnsana bahşedilen akıl ve bilişsel yetenekler vasıtasıyla dünyadaki olgular ve ilişkiler arasında bağ kurulduğunda anlam teşekkül eder. Ancak zihnin ürettiği bu anlamlandırma faaliyeti asla tarafsız veya nötr bir işlem değildir; kavranan her anlam, zorunlu olarak eyleme, tercihe ve kıvama esas teşkil edecek aksiyolojik bir değer muhtevası taşır.

İnsanın ontolojik yapısına dair yaptığımız derinlikli analizler de anlam ile değerin kopmaz bağını doğrulamaktadır. İnsan yavrusunu kedi yavrusu ve fidan ile kıyasladığımız varoluşsal acziyet analizi bu durumun belirgin bir örneğidir. Doğaya bırakıldığında kedi yavrusunun içgüdüleriyle hayatta kaldığı, fidanın su ve ışıkla geliştiği, insan yavrusunun ise bakıma ve ilgiye muhtaç biçimde ölüme mahkûm olduğu olgusu betimsel bir “anlam” tablosudur. Fakat bu ontolojik acziyetin kavranması, insan zihninde derhal koruma, merhamet, adalet ve ihsan gibi normatif “değerleri” tetikler. Biyolojik acziyet ile ahlaki sorumluluk arasındaki bu geçiş, anlamın bittiği yerde değerin başladığını değil, anlamın doğrudan değer üreten bir zemin olduğunu gösterir.

Zihinsel süreçler açısından bakıldığında, bir sistemin veya eylemin bütünlüğünü tehdit eden tek bir unsur ortaya çıktığında, orada ne anlamın ne değerin ne de estetik ve huzurun kalacağını iddia etmekteyiz. Küçük nüansların bütünlüğü tahrip ederek hem anlamı anlamsızlığa hem de değeri değersizliğe sürüklemesi, epistemolojik düzeyde bu iki kavramın tek bir madalyonun ayrılmaz iki yüzü olduğunu kanıtlamaktadır.

2. Anlam ile Değer Kopuşunun Yol Açtığı Felsefi ve Pratik Bunalımlar

Anlam ve değerin birbirinden soyutlanarak düşünülmesi hem bireysel şahsiyet inşasında hem de toplumsal ve kurumsal mekanizmalarda bünyevi/yapısal felçlere ve varoluşsal savrulmalara yol açmaktadır. Geliştirdiğimiz AVDET felsefi danışmanlık modeli, bu ayrışmanın ürettiği krizleri dört temel açmaz üzerinden ele almakta ve değerlendirmektedir.

Anlam ve değer kopuşunun doğurduğu temel krizler şunlardır:

Samimiyetsiz Makuliyet: Anlamın değerden muaf tutulduğu durumlarda beliren soğuk bürokratizm ve araçsal akıl.

Makuliyetsiz Samimiyet: Değerin akli zeminden ve bütünlükten koparıldığı durumlarda ortaya çıkan ölçüsüz hissi romantizm ve hak ihlalleri.

Cıva Misali Değişken Şahsiyetlilik: İç dünya ile dış eylem bütünlüğünün yitirilmesiyle beliren istismarcı uyum ve çift/çok şahsiyetlilik.

Anlık Konjonktürel Makuliyet: Evrensel ilkelerin yitirilerek günü kurtarma kaygısıyla ahlaki dengesizliğin derinleşmesi.

Samimiyetsiz Makuliyet ve İnsanın Nesneleşmesi

Anlamın değerden muaf tutulduğu bir zihin yapısında akıl, varlığın gayesini anlamak yerine sadece belirlenmiş hedeflere ulaşmanın teknik hesaplarını yapan araçsal bir mekanizmaya dönüşür. Bu durumu yaklaşımımızda Samimiyetsiz Makuliyet olarak tanımlamaktayız. Değerden soyutlanmış akıl yürütme; kurumsal yapılarda insanı varoluşsal bir değer olarak değil, çarkların işleyişini sağlayan fonksiyonel birer aparat ya da ideolojik nizama karşı birer tehdit öğesi olarak nesneleştirir. Sonuçta ruhsuz bir kuralcılık, soğuk bir bürokratizm ve kaba bir pragmatizm hâkim hale gelir.

Makuliyetsiz Samimiyet ve Kör Romantizm

Tersine bir yaklaşımla, değerin akli zemin ve bütüncül anlamdan koparılarak sadece hissi durumlara indirgenmesi ise Makuliyetsiz Samimiyet krizini doğurur. İyi niyetle yola çıkılmış olsa dahi; ölçüden, düzenden, mantıksal tutarlılıktan ve sürdürülebilirlikten yoksun olan ham samimiyet, kurumsal kargaşaya, öngörülemezliğe ve neticede kaotik hak ihlallerine zemin hazırlar. Akıl süzgecinden geçmeyen değer gösterileri, ahlaki bir erdem olmaktan ziyade yıkıcı bir hissi romantizme dönüşür.

Çift/Çok Şahsiyetlilik ve Cıva........

© Akademik Akıl