Yunus Emre ile Adaleti Yeniden Düşünmek
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Yunus Emre ile Adaleti Yeniden Düşünmek
Bir insanı dinlemeden hakkında hüküm vermek, kendimize tanıdığımız hakkı başkasından esirgemek, doğruluğunu bilmediğimiz bir suçlamayı yaymak… Yunus Emre’nin beyitleri, adaleti kendi davranışlarımızda ne ölçüde gözettiğimizi düşündürüyor.
Bir uyuşmazlık sona erdiğinde insanın aklında verilen kararla birlikte kendisine nasıl davranıldığı da kalır. Anlatmak istediği dinlenmiş midir? Kararın nedeni açıklanmış mıdır? Daha konuşmaya başlamadan söyleyeceklerinin önemsiz olduğuna mı karar verilmiştir?
Adalet hakkında konuşurken çoğunlukla kurallardan ve kurumlardan söz ederiz. Bunların insanlar üzerindeki etkisini anlayabilmek için yaşananlara da bakmak gerekir. Kamu görevlisinin başvuru sahibine hitabı, işyerinde bir itirazın karşılanış biçimi, tanımadığımız biri hakkındaki suçlamaya yaklaşımımız, adalet anlayışımızı gösterir. Hakkımızı ararken beklediğimiz dikkati, başkasının hakkı söz konusu olduğunda gösterip göstermediğimiz de bu anlayışın bir ölçüsüdür.
Yunus Emre, on üçüncü yüzyılın ikinci yarısı ile on dördüncü yüzyılın başlarında Anadolu’da yaşamış bir mutasavvıf şairdir. Tapduk Emre’nin terbiyesinde yetişmiş, Türkçenin tasavvuf düşüncesini anlatma imkânlarını zenginleştirmiştir. İnsanın kendisiyle, başkalarıyla ve Allah’la ilişkisini anlattığı şiirleri, farklı dönemlerde geniş bir okuyucu ve dinleyici topluluğuna ulaşmıştır.
Yaşadığı Anadolu, savaşların, Moğol istilasının ve siyasî çözülmenin ağır sonuçlarını taşıyordu. Sezai Karakoç, Yunus Emre adlı kitabında onu “yeni Anadolu’nun ilk şafak görünüşlerinden ve ilk horoz seslerinden” biri olarak anar. Bu değerlendirme, Yunus’un şiirini dönemin yeniden toparlanma çabaları içinde düşünmemizi sağlar.
Karakoç’un aynı kitapta Yunus’un ilgisini “eşit” kelimesiyle anlatırken “daha doğrusu adil” diye düzeltmesi de dikkat çekicidir. Bu kelime tercihi, adaleti herkese aynı biçimde davranmakla sınırlamadan düşünmeye elverişlidir. İnsanların ihtiyaçlarını, içinde bulundukları şartları ve uğradıkları haksızlıkları dikkate almak da adil davranmanın gereğidir.
Yunus’un düşüncesi İslâm inancına ve tasavvufa dayanır. Şiirlerini bugünkü hukuk kavramlarıyla ilişkilendirirken bu temeli gözden uzak tutmamak gerekir. Onun, insanı küçümsememek, başkasının hakkını gözetmek ve kendi kusurunu görmek üzerine söyledikleri, adalet sorumluluğumuz hakkında düşünmemize yardımcı olabilir. Mustafa Tatcı’nın hazırladığı Dîvân’da ve Yunus’un mesnevî biçiminde yazdığı öğüt kitabı Risâletü’n-Nushiyye’de bu yönde pek çok öğütle karşılaşırız.
Gönül yıkmanın ağırlığı
Yunus’un insana verdiği değeri anlatan tanınmış beyitlerinden biri şöyledir:
Gönül Çalab’un tahtı gönüle Çalap bahdıİki cihân bed-bahtı kim gönül yıkarısa
(Gönül Allah’ın tahtıdır; Allah gönle bakar. Gönül yıkan kişi iki dünyada da bahtsızdır.)
Gönle yüklenen bu anlam, insanı incitmenin sorumluluğunu ağırlaştırır. Yunus, aynı şiirde (299/3) gönül yıkan kişinin hacca gitmek için boşuna emek çekmemesini söyler. İbadetini yerine getiren insanın başkasına nasıl davrandığını da sorgulamasını ister.
Yunus’un hayatı etrafında anlatılan bir menkıbe, hukukçu bakımından ayrıca düşündürücüdür. Rivayete göre Yunus, Tapduk Emre’ye bağlanmadan önce müftülük yapmaktadır. Bir dervişin meselesi hakkında verdiği fetvanın yanlış olduğu kendisine bildirilir. İtirazın Tapduk Emre’den geldiğini öğrenince onun bilgisini küçümser. Fakat Tapduk Emre meselenin hangi kitabın hangi yerinde yazılı olduğunu söyleyince yanıldığını anlar ve fetvasını düzeltir.
Bu anlatıyı Yunus’un müftülük yaptığına dair kesin bir tarihî bilgi olarak alamayız; Mustafa Tatcı da rivayetin Bursalı Âşık Yûnus’la ilgili olabileceğini düşünür. Yine de menkıbenin mesajı açıktır: Hukuk bilgisine sahip kişi, itirazın gerekçesini incelemeden itiraz edeni küçümsemiştir. Bilgisine ve makamına duyduğu güven, kendi hatasını görmesini geciktirmiştir. Bir hukukçunun, kendisini uyaran kişinin unvanından önce söylediğine bakması gerekir.
Gönül yıkmama öğüdünü hukuk alanında değerlendirirken kararın doğurduğu üzüntü ile kişiyi aşağılayan muameleyi ayırmalıyız. Bir başvurunun reddedilmesi gerekebilir. Davada taraflardan biri istediği sonucu alamayabilir. Hukuka uygun bir kararın herkesi memnun etmesi beklenemez. Fakat kişiyi dinlemek, ona saygılı davranmak ve kararın nedenini açıklamak, sonuçtan bağımsız yükümlülüklerdir.
Anayasa’nın 141. maddesinde bütün mahkemelerin her türlü kararının gerekçeli yazılması öngörülür. Kişi, hakkında verilen kararın nedenini öğrenebilmelidir. Gerekçenin varlığı kadar, ileri sürdüğü esaslı iddiaların gerçekten değerlendirilmiş olması da önem taşır.
Öte yandan saygılı bir hitap, hukuka aykırı kararı haklı hâle getirmez. Hakkı koruyan karar ile insanın onurunu gözeten muamele birlikte gereklidir. Gönül yıkmamak, hakkı belirleme görevinden vazgeçmek anlamına gelmez; bu görevi yerine getirirken kişiyi değersiz görmemeyi gerektirir.
Kimseyi değersiz görmemek
Karşımızdaki insan hakkında bazen onu dinlemeden karar veririz. Yunus bu alışkanlığı sorgular:
Tehî görmen kimseyi hîç kimesne boş degülEksükligile nazar erenlere hoş degül
(Hiç kimseyi boş ve değersiz görmeyin; hiç kimse boş değildir. İnsanlara kusurlarını arayarak bakmak erenlere yakışmaz.)
Bir insanın kıyafeti, mesleği veya konuşma biçimi, söylediklerini ciddiye alıp almamamızı etkileyebilir. Kendini iyi ifade edemeyen kişinin anlatacak önemli bir meselesi olmadığını sanabiliriz. Kamu hizmetinde böyle bir önyargı ihtiyacın anlaşılmasını, yargılamada ise kişinin açıklamalarının gereğince değerlendirilmesini engeller.
Kusurun araştırılması gereken işlerde de insanı bütünüyle kusurundan ibaret görmekten kaçınmak gerekir. Bir eylemin yanlışlığı, onu yapan kişinin bütün hayatı ve kişiliği hakkında sınırsız bir hüküm verme yetkisi sağlamaz. Sorumluluğun kime ait olduğunu belirlemek de aynı dikkati gerektirir. Yunus, Risâletü’n-Nushiyye’de şöyle der:
Kimesne suçıçün kimse kınanmazKi ayruklar suçı senden sorılmaz
(Bir kimsenin suçu yüzünden başkası kınanmaz; başkalarının suçu senden sorulmaz.)
Risâletü’n-Nushiyye, b. 550
Bu öğüt, sorumluluğu kişinin kendisine ait saymasıyla Anayasa’nın 38. maddesindeki “Ceza sorumluluğu şahsîdir” ilkesini hatırlatır. Gündelik hayatta da bir kişinin hatası yüzünden ailesini veya mensup olduğu topluluğu suçladığımızda, sorumluluğun sınırını aşmış oluruz.
Kendimize istediğimiz hakkı başkasına tanımak
Adil davranmanın güçlüğü, çoğu zaman sevmediğimiz veya farklı düşündüğümüz bir insanın hakkı söz konusu olduğunda ortaya çıkar. Yunus’un şu beyti, insanlara bakışımızı sorgulamaya çağırır:
Yitmiş iki millete birligile bakmayanŞer‘ile evliyâsa hakîkatde ‘âsîdür
(Yetmiş iki millete birlik gözüyle bakmayan, şeriata göre velî sayılsa da hakikatte isyankârdır.)
Buradaki “millet” kelimesini bugünkü ulus kavramıyla sınırlamamak gerekir. Farklı inanç topluluklarını da kapsayan bu söyleyiş, insanlara yönelik tutumumuzu manevî olgunluğumuzun bir ölçüsü olarak ele alır.
Bugün Anayasa’nın 10. maddesinde güvence altına alınan kanun önünde eşitlik ilkesi, kişinin inancı veya siyasî düşüncesi sebebiyle ayrımcılığa uğramamasını gerektirir. Bu ilkeye bağlılığımızı kendi davranışlarımızda da sınayabiliriz: Aynı davranışı yakınımız yaptığında başka, sevmediğimiz biri yaptığında başka mı değerlendiriyoruz? Kendi çevremizin uğradığı haksızlığa gösterdiğimiz tepkiyi başkası için de gösterebiliyor muyuz?
Yunus’un bir diğer beyti, bu soruları daha yalın biçimde önümüze koyar:
Sen seni ne sanursan ayruga da anı sanDört kitâbun ma‘nîsi budur eger varısa
(Kendini nasıl görüyorsan başkasını da öyle gör. Dört kitabın bir anlamı varsa,........
