Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Mekke Ortak Savunma Anlaşması:Yeni Bir Bölgesel Güvenlik Mimarisi mi?

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın 7 Ağustos 2026’da imzaladığı Mekke Ortak Savunma Anlaşması, İslam dünyasında uzun süredir aranan bölgesel güvenlik düzeninin en somut adımlarından biridir. Açıklanan temel hükme göre taraflardan birine yönelik silahlı saldırı üçüne birden yapılmış sayılacaktır [1]. Ancak tam metin yayımlanmadığından hangi saldırının ortak savunmayı başlatacağı, yardımın niteliği ve karar usulü bilinmiyor. Bu nedenle yapı bugün tamamlanmış bir “İslam NATO’su” değil; güçlü bir siyasi irade beyanı ve kurumsallaşmaya aday bir güvenlik çekirdeğidir.

Anlaşmayı hazırlayan şartlar

Anlaşma, Amerikan güvenlik şemsiyesine duyulan güvenin aşındığı bir dönemde ortaya çıktı. ABD’nin 2019’da Suudi petrol tesislerine yönelik saldırıya askerî karşılık vermemesi ilk kırılmaydı. 7 Ekim 2023 sonrasında Gazze’den Lübnan ve Suriye’ye yayılan çatışmalar, İsrail’in Eylül 2025’te Katar’a saldırması, 2026’da ABD ile İsrail’in İran’a müdahalesi ve İran füzelerinin Körfez’e yönelmesi şu gerçeği pekiştirdi: ABD ile ittifak, her durumda korunma garantisi değildir [2]. Hürmüz ve Kızıldeniz’de ticaretin tehdit edilmesi de güvenliği sınır savunmasının ötesine taşıyarak enerji tesisleri, limanlar, hava sahası ve tedarik zincirlerinin korunması meselesine dönüştürdü.

Doğrudan başlangıç, Suudi Arabistan ile Pakistan’ın 17 Eylül 2025’te imzaladığı ve birine saldırıyı ikisine saldırı sayan Stratejik Karşılıklı Savunma Anlaşmasıydı [3]. Türkiye’nin katılımıyla ikili ilişki, genişlemeye açık üçlü bir yapıya dönüştü. Bakanlar komitesi ve Suudi Arabistan merkezli genel sekreterlik planı kurumsallaşma niyetini gösterse de ortak komuta, daimî kuvvet ve müdahale usulü konusunda açıklanmış bir karar yoktur [4].

Niçin önce Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan?

Çünkü üç ülke birbirinin eksiklerini tamamlıyor. Suudi Arabistan sermaye, enerji gücü, coğrafi merkezilik ve Mekke-Medine üzerinden sembolik meşruiyet sağlıyor. Türkiye operasyon tecrübesini, NATO birikimini, gelişen savunma sanayisini, insansız sistemlerini ve elektronik harp kapasitesini getiriyor. Pakistan ise büyük ordusu, Suudi güvenlik yapısıyla köklü ilişkileri ve Müslüman dünyadaki tek nükleer güç olmasının stratejik ağırlığıyla masaya oturuyor. Bununla birlikte Pakistan’ın nükleer caydırıcılığının diğer iki ülkeye otomatik olarak genişletildiğini gösteren bir hüküm bulunmuyor [5].

Tarafların özel hesapları da birbirini tamamlıyor. Riyad tek bir güvenlik sağlayıcısına bağımlılığını azaltmak, Ankara caydırıcılığını ve savunma ihracatını büyütmek, İslamabad ise ekonomik kaynak, enerji güvenliği ve diplomatik ağırlık kazanmak istiyor. Üçlü formül bu bakımdan ideolojik birlikten çok, tamamlayıcı kapasitelere dayanan bir çıkar ortaklığıdır.

Kısa vadede en güçlü aday Mısır’dır. Kahire anlaşmayı ciddi biçimde incelese de İsrail’le barışı, ABD’ye askerî bağımlılığı, arabuluculuk rolü ve Suudi liderliğinde ikincil konuma düşme kaygısı kararını geciktirebilir [6]. Bangladeş de davete olumlu yaklaşmıştır; ancak Pakistan’la aynı askerî yapıda bulunmak Hindistan’la ilişkilerini zorlayacaktır [7].

Orta vadede Katar, Ürdün ve Azerbaycan öne çıkabilir. Katar’ın Türkiye ile askerî yakınlığı üyelik için güçlü bir zemin sunarken ABD üssü ve İran’la iletişimi ihtiyat gerektirir. Ürdün hava savunmasına katkı sağlayabilir, fakat İsrail ve ABD ile bağlarını riske atmak istemez. Azerbaycan’ın Türkiye ve Pakistan’la yakınlığı ortaklık ihtimalini güçlendirirken İsrail’le ilişkileri tam üyeliği zorlaştırır. Uzun vadede Kuveyt, Umman, Fas, Malezya ve Endonezya düşünülebilir. Bu ülkelerin kararı, yapının İran karşıtı mezhepçi bir blok değil, kapsayıcı bir güvenlik düzeni olduğunu uygulamada göstermesine bağlıdır.

ABD, İsrail, Batı, Çin ve Rusya nasıl bakıyor?

Batı’da tek bir tutum yoktur. Başkan Donald Trump, ülkelerin kendi savunma yükünü üstlenmesini memnuniyetle karşılamıştır [8]. Washington, Türkiye’nin NATO uyumluluğu, Pakistan’ın askerî kapasitesi ve Suudi finansmanını maliyet paylaşımı olarak görebilir. Ancak pakt bağımsız karar merkezi hâline gelir, Amerikan silahlarına bağımlılığı azaltır veya İsrail merkezli düzeni sınırlar ise aynı Washington kaygılanacaktır. Avrupa ve NATO açısından temel mesele Türkiye’nin iki kolektif savunma yükümlülüğünün çatışma ihtimalidir. NATO’nun 5. maddesi bile otomatik savaş emri vermez; her üye gerekli gördüğü yardımı yapar [9]. Mekke Anlaşması’ndaki müdahale eşiği ise bundan daha belirsizdir.

İsrail resmî olarak sessizdir [2]; fakat Türk savunma kapasitesi, Suudi sermayesi ve Pakistan’ın stratejik gücünün birleşmesi hareket serbestisini sınırlayabilir. Çin, Amerikan güvenlik tekelinin zayıflamasından yarar sağlayabilir; buna karşılık İran’ı hedef alan bir blok enerji tedarikini ve Kuşak-Yol hatlarını riske atar. Rusya da çok kutupluluğu desteklerken İran’ın çevrelenmesini, Türkiye’nin nüfuzunun genişlemesini ve silah pazarının daralmasını istemez. Bu nedenle Pekin ve Moskova’dan açık destekten çok kontrollü kabulleniş beklenebilir [10].

Arap ülkeleri anlaşmayı kendi tehdit algılarına göre okuyacaktır. Katar güvenlik kazanımı, Mısır ve Ürdün denge aracı, Kuveyt ile Umman ihtiyatlı çeşitlendirme seçeneği görebilir. BAE ise Suudi-Türk ekseninin kendi nüfuzuna ve İsrail’le ilişkilerine alternatif üretmesinden kaygılanabilir. Körfez İşbirliği Konseyi’nin zaten bir üyeye saldırıyı hepsine saldırı sayan savunma düzeni vardır [11]. Mekke’nin başarısı yeni bir taahhüt yazmaktan çok bu taahhüdü çalıştıracak radar, füze savunması, istihbarat ve komuta altyapısını kurmasına bağlıdır. İran’ın tutumunu da anlaşmanın adı değil, sahadaki yönü belirleyecektir. Yapı kuşatma aracına dönüşürse Tahran vekil güç baskısını artırır; İsrail dâhil bütün tek taraflı saldırıları sınırlayan kapsayıcı caydırıcılık üretirse uzlaşma arayabilir [10].

Mekke Anlaşması Orta Doğu’yu nasıl etkileyebilir?

İlk etki, mevcut güç merkezinin yer değiştirmesinden çok çoğalması olacaktır. Bölgesel güvenlik uzun süre ABD’nin ikili ittifaklarına, son dönemde de İsrail ile bazı Arap ülkeleri arasındaki normalleşmeye dayandı. Mekke Anlaşması bunların yanına karar merkezi bölge ülkelerinde bulunan üçüncü bir eksen ekliyor. Bu eksen Amerikan varlığını kısa sürede bitirmez; Suudi Arabistan ABD sistemlerine, Türkiye NATO altyapısına, Pakistan ise Batı ve Çin teknolojilerine bağlıdır. Yine de üç ülkenin kriz anında tek seçeneğe mahkûm olmaması Washington, Pekin ve Moskova karşısındaki pazarlık güçlerini artırabilir [10][15].

İkinci etki caydırıcılık ile bloklaşma arasındaki dengede görülecektir. Ortak hava resmi, erken uyarı, füze ve İHA savunması, siber güvenlik ve Kızıldeniz-Hürmüz gözetimi gerçekten birleştirilirse saldırının maliyeti yükselir; enerji tesisleri ile ticaret yolları daha güvenli olur. Bu kapasite İran ve vekillerinin yanı sıra İsrail dâhil tek taraflı askerî eyleme yönelebilecek bütün aktörleri daha ihtiyatlı davranmaya zorlayabilir. Buna karşılık ortak komuta ve açık müdahale eşiği kurulmazsa rakipler ittifakı vekil saldırıları, siber sabotaj veya deniz ablukası gibi........

© Akademik Akıl