menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Nargin'de esaret, Bakü'de kurtuluş

18 0
30.10.2026

Bir millet, iki devlet sözünün ardındaki kardeşlik hikâyesi... Nargin'in tarihindeki en anlamlı sahnelerden biri, karşı kıyıda yaşayan insanların adadaki esirlere yardım ulaştırmak için gösterdikleri çabadır. Bir tekneyle taşınan ekmek, bir çocuğun eline verilen kalem veya bir askerin evine dönebilmesi için sağlanan yol parası, büyük siyasî olayların içinde çoğu zaman gözden kaçan insanî ilişkileri görünür kılar. “Bir millet, iki devlet” sözünün ardındaki tarih, işte bu insanların birbirine sahip çıkma iradesinde de yaşamaktadır.

Prof. Dr. Süleyman Kızıltoprak/ Dumlupınar Üniversitesi Rektörü

Birinci Dünya Savaşı sırasında Bakü açıklarındaki Nargin Adası, çok sayıda Osmanlı askerinin esir tutulduğu yerlerden biriydi. Buradaki askerler açlık, susuzluk ve hastalıklarla mücadele ederken Azerbaycan Türkleri onlara yardım etmek için harekete geçti. Kadınlar yiyecek ve giyecek götürdü, öğretmenler esir çocuklara ders verdi, gençler bazı askerlerin kaçmasına yardım etti. 1918'de Kafkas İslâm Ordusu'nun Bakü'ye ilerleyişi, adada kalan esirlerin kurtuluşu için de umut oldu.

Bakü görünüyordu, ama özgürlük uzaktaydı

Kafkas Cephesi'nde Ruslara esir düşen Osmanlı askerlerinin bir kısmı, uzun yolculukların ardından Nargin Adası'na getirildi. Bu ada, 1915–1918 yılları arasında esirlerin tutulduğu ve başka kamplara gönderildiği merkezlerden biriydi.

Bakü, adanın karşı kıyısındaydı. Esirler şehri görebiliyor, fakat oraya ulaşamıyordu.

Adada hayat zordu. İçme suyu dışarıdan getiriliyordu. Kötü havalarda tekneler adaya yanaşamıyor, yiyecek ve su sıkıntısı artıyordu. Kalabalık barakalar, yetersiz beslenme ve salgın hastalıklar esirlerin sağlığını tehdit ediyordu. Osmanlı askerlerinin yanında Alman ve Avusturyalı esirler de bulunuyordu. Anadolu'dan getirilen siviller arasında kadınlar, yaşlılar ve çocuklar vardı.

Nargin'de yaşananları yalnızca rakamlarla anlatmak mümkün değildir. Ali Asker'in aktardığı esir kayıtlarında, İzmirli sıhhiye neferi Mehmet bin Halil'den gelen mektupların kesildiği ve kendisinin hayatta olup olmadığının bilinmediği belirtilmektedir.

Anadolu'da bir evde beklenen haber, Bakü açıklarında kaybolmuştu.

Fakat Nargin'in karşı kıyısında, esirlerin durumuna kayıtsız kalmayan insanlar vardı. Azerbaycanlılar, Osmanlı askerlerinin yiyecek, giyecek ve sağlık ihtiyaçlarını karşılamak için harekete geçtiler. Bu yardım, savaşın ilerleyen yıllarında daha örgütlü bir dayanışmaya dönüştü.

Yardım tren istasyonlarında başladı

Esirlere yardım etmek için Nargin'e ulaşmalarını beklemeyenler de vardı.

Naki Şeyhzamanlı, hatıralarında Gence'den geçen esir trenleri için yapılan çalışmaları anlatır. Hasta askerlerin tedavi edilmesi amacıyla Belediye Reisi Halil Bey'e başvurulmuş, görüşmelerin ardından bir bina revir olarak hazırlanmıştı. Trenlerin geleceği önceden bildirilecek, doktorlar vagonlardaki hastaları muayene edecekti.

Halk, esirlere yiyecek ve küçük hediyeler hazırlıyordu. Türkçe kitaplar ve gazeteler de götürülüyordu.

Bu yardımlar Rus makamlarının dikkatinden kaçmıyordu. Ocak 1915 tarihli gizli bir yazışmada, İskender Bey ve Davud Bey Rüstembeyovların Bakü istasyonunda Türk esirlerine ekmek götürdükleri bildiriliyordu.

Zamanla Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi ve Muhtaçlara Kömek Cemiyeti gibi kuruluşlar da çalışmalara katıldı. Bağışlar toplandı, toplantılar ve tiyatro gösterileri düzenlendi. Gazetelerde esirlerin ihtiyaçları duyuruldu.

"Asker evlatlarım" diyen Ayşe Hanım

Nargin esirlerinin hatıralarında Bakülü kadınların özel bir yeri vardır.

Ahmet Göze'nin anlattığına göre Ayşe Hanım adlı yaşlı bir kadın, bayramlarda adaya giderek esirlere harçlık, çamaşır ve ayakkabı dağıtırdı. Onlara "asker evlatlarım" diye seslenirdi.

Evlerinden ve ailelerinden uzakta yaşayan askerler için bu ziyaretlerin anlamı........

© Açık Görüş