Çocuk için belirlenen kalite standardı yükseldikçe aileler daha az çocuk sahibi olup her bir çocuğa daha fazla yatırım yapmayı tercih ediyor. Toplumlar çocuk yetiştirmeye hiç olmadığı kadar fazla kaynak ayırırken, aynı anda daha az çocuk yetiştirmeye başlıyor. Bugünün doğurganlık krizini anlamak için belki de asıl soruyu değiştirmemiz gerekiyor. “İnsanlar neden daha az çocuk istiyor?” yerine, “Bir çocuğu yetiştirmek neden artık bu kadar büyük bir zaman, para ve sosyal yatırım gerektiriyor?” sorusunu sormalıyız.

Prof. Dr. Şervan Gökhan/ Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi

Bir toplumun zenginleşmesi ve kişi başına düşen gelirin artması, ilk bakışta ailelerin daha fazla çocuk sahibi olmasını sağlayacak bir gelişme gibi görünebilir. Ancak günümüzde dünyanın birçok gelişmiş ve gelişmekte olan ülkesinde tam tersi bir durum yaşanıyor. Geçmişe nazaran gelirler yükselirken doğurganlık oranları düşüyor. Güney Kore, Çin, Türkiye ve ABD gibi ekonomik ve toplumsal yapıları birbirinden oldukça farklı ülkelerde aileler daha az çocuk sahibi olmayı tercih ediyor. Burada akla, bu durumun yalnızca insanların çocuk sahibi olmak istememesiyle açıklanıp açıklanamayacağı sorusu geliyor. Bu yazı, bir çocuğun ebeveynler açısından taşıdığı sosyoekonomik maliyetin geçmişe kıyasla neden çok daha kapsamlı hale geldiğinin nedenlerine bir bakış sunuyor.

Geçmişte çocuk yetiştirmenin maliyeti beslenme, barınma ve giyim gibi temel ihtiyaçlarla sınırlıyken bugün ebeveynlerden çok daha fazlası bekleniyor. İyi bir okul, yabancı dil, spor, sanat, teknoloji, üniversite hazırlığı ve hatta yurtdışında eğitim, kentli orta sınıf aileler için çocuk yetiştirmenin doğal parçaları haline geldi. Aileler yalnızca çocuklarının temel ihtiyaçlarını karşılamayı değil, onların eğitimi ve kariyer başarısı için mümkün olduğunca fazla yatırım yapmayı da bir sorumluluk olarak görüyor. Çocuk yetiştirmenin neden bu kadar kapsamlı ve pahalı hale geldiğinin cevabını çocuğun aile ve toplum ekonomisindeki rolünün zaman içinde değişmesinde aramak gerekiyor.

Ekonomik rolü değişen çocuk

Tarım ve hayvancılığa dayalı kırsal ekonomilerde çocuklar büyüdükçe aile bütçesine destek oluyor, ev işlerinde ve üretimde sorumluluk üstleniyor ve geniş aile yapısının devamına katkıda bulunuyordu. Bu nedenle kırsal toplumlarda çocuk, aynı zamanda daha fazla emek ve üretim kapasitesi anlamına gelebiliyordu. Kalabalık aile yalnızca bir nüfus göstergesi değil, ekonomik ve sosyal güç unsuru olarak da görülüyordu.

Şehirleşmeyle birlikte bu denklem büyük ölçüde değişti. Fiziksel emekten ziyade eğitim, uzmanlık ve beceri giderek daha değerli hale geldi. Çocuğun aile ekonomisine doğrudan katkı sağlamasından ziyade, uzun yıllar eğitim alması, bir meslek edinmesi ve rekabetçi işgücü piyasasında kendine yer bulması beklenmeye başlandı. Lise, üniversite, mesleki eğitim, uzmanlaşma ve bazı durumlarda yüksek lisans gibi süreçler düşünüldüğünde gençlerin işgücüne tam anlamıyla katılması geçmişe göre daha ileri yaşlara taşındı. Ailelerin çocuk için yatırım yaptığı dönem uzadı ve çocuğun ekonomik üretime katkı sağlamaya başlaması ise gecikti.

Şehirleşme aynı zamanda çocuk bakımının yöntemlerini de değiştirdi. Kırsal toplumlarda aile büyükleri, kardeşler ve diğer akrabaların oluşturduğu geniş destek ağı bakımda önemli bir rol oynuyordu. Geniş aile yapısının zayıflamasıyla birlikte daha önce aile ve akrabalık ilişkileri içinde ücretsiz biçimde sağlanan bakımın bir kısmı ücretli hizmetlere dönüştü. Kreş, bakıcı, servis, özel eğitim ve çeşitli hizmetler bu boşluğu doldurmaya başladı. Böylece çocuk bakımının maliyeti yalnızca aile bütçesindeki tek seferlik veya dönemsel bir harcama olmaktan çıktı; kent yaşamının sürekli giderlerinden biri haline geldi. Aileler, çocuklarının bakım ve eğitimi için zamanlarının yanında gelirlerinin önemli bir bölümünü de harcamak durumunda kaldı.

Bir başka önemli değişim ise çocuğun aile içindeki ekonomik rolünde yaşandı. Geleneksel toplumlarda çocuk aileye yardımcı olan bir birey olmanın yanında ebeveynlerin yaşlılık dönemindeki güvencesi olarak görülüyordu. Çocuk büyür, çalışır ve ilerleyen yıllarda ebeveynlerine destek olurdu. Sosyal güvenlik, emeklilik ve bireysel tasarruf sistemlerinin yaygınlaşması bu ilişkiyi önemli ölçüde değiştirdi. Çocuğun aile açısından ekonomik zorunluluğu azalırken, onun yetiştirilmesi için yapılan yatırım arttı. Bir başka ifadeyle çocuk, aile ekonomisinin gelecekteki güvencesi olmaktan çıkıp uzun vadeli bir insan sermayesi yatırımına........

© Açık Görüş