Times gazetesi muhabirleri Hubert Walter ile Harry Pirie-Gordon, 3 Ocak 1923’te, Lozan Konferansı esnasında kendisini İttihatçı olarak tanıtan İsmail Derviş Bey ile bir mülakat yapmışlar ve onun verdiği bilgileri İngiliz Dışişlerine rapor etmişlerdir (FO 424, 256, s.80-81). İsmail Derviş Bey, gazetecilere, kendisini, güya siyasi görüşlerinden dolayı Türkiye’yi terk etmek zorunda kalan Eski Türk olarak tanıtmıştır. İttihat ve Terakki üyeleriyle ve gücü ele geçirmiş olan Kemalist Teşkilat ile yakın ilişkiler içinde olan biri olarak belirtmektedir. O, Türkiye’nin mali yapısının bozukluğundan, TBMM’ni oluşturan milletvekillerinin yasal olarak seçilmediğinden, Mustafa Kemal’in Çankaya’daki yaşamından, Ulusalcı gazetelerin (Hakimiyet-i Milliye ve Yenigün gazeteleri) durumundan ve daha başka kritik konulardan söz etmiştir. Onun verdiği bilgiler tahlil edildiği zaman, hilafet ve saltanat taraftarı olarak onun Mustafa Kemal karşıtı olduğu ortaya çıkmaktadır. Hemen belirtmek gerekir ki, onun mülakatta verdiği bilgilerin çoğu ile bazı öngörüleri de doğru değildir. O, Mustafa Kemal ve diğer Ulusalcıların ne yapmak istediklerini anlamamıştır. Onun bu mülakatı İttihat Terakki üyeleri adına mı yoksa bireysel olarak kendi adına mı yaptığı açık değildir. Avrupa’ya firar eden eski İttihatçıların, Ulusalcılar aleyhine İngilizlere muhbirlik yaptıklarına dair örnekler çoktur. Lozan Konferansı müzakereleri esnasında İngiliz delegasyonu, Ulusalcılar aleyhine olan her türlü belge ve bilgiyi değerlendirmek istemiştir.

İsmail Derviş Bey, Ulusalcılar ile ilgili pek çok konuyu eleştirmiştir ve onları suçlamıştır. Onalr hakkında galiz tanımlamalar da yapmıştır. O, TBMM’deki milletvekillerinin yasal olarak seçim bölgelerinden seçilmediklerini belirtir. Hatta bazı ‘vekillerin’ seçim bölgelerini hiç ziyaret etmediklerini ileri sürer: ‘Ankara Meclisi kısmen eski Türk Parlamentosu'nun İstanbul'da bulunan üyelerinden, kısmen de Ulusalcıların yükselişinden sonra eklenen üyelerden oluşmaktadır. Bu sonradan eklenen üyelerin (Türk veya Kürt olsun) hiçbir şekilde tanınmış bir seçim bölgesinden tanınmış bir şekilde........

© 9 Eylül Gazetesi