“Türkler, tarihin erken dönemlerinden itibaren geniş Türkistan coğrafyasının zorlu şartlarında, bozkırın hareketli ve dinamik yapısı içinde biçimlenmiştir. Bu hayat tarzı; yüksek bir askerî disiplini, hızlı karar alma mekanizmasını ve olağanüstü bir sevk-idare kabiliyetini beraberinde getirmiştir. Ancak bu göçebe dinamizminin en büyük zaafı, boylar arası ve aile içi çatışmalardır.

Selçuklu bu tarihsel zaafı teşhis etmiş; boy çatışmalarını dizginleyecek, feodal çözülmeleri engelleyecek ve insan potansiyelini bir devlet aygıtına dönüştürecek kurumsal insan yetiştirme sistemlerini inşa etmiştir. Bunun için nüfusça az olunan coğrafyalarda farklı din, dil ve ırktan devasa kitleleri asırlarca sevk ve idare edebilmenin sırrı; kaba kuvvetten ziyade, insanı “fıtratına uygun” işleyen bu kurumsal dehada saklıdır. Kurumsallaşma ve İnsan Sarraflığı (Nizamiye, Enderun, Ahilik)

Türk-İslam medeniyetinde eğitim; dört duvar arasına sıkıştırılmış, hayattan kopuk teorik bir müfredat değil; idareyi, zanaatı ve ahlakı birleştiren bütüncül bir "insan sarraflığı" mekanizmasıydı. Bu mekanizma üç temel sacayağı üzerine kurulmuştu:

1. Nizamiye Medreseleri: Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk’ün kurguladığı Nizamiye Medreseleri; dağınık boy yapısını ve yıkıcı zihnî akımları, liyakatli ve kurumsal bir devlet aklı potasında eritti. Nizamiye, devlete idari, hukuki ve bürokratik bir hafıza kazandırarak mülkün omurgasını çelikleştirdi.

2. Enderun: Selçuklunun Nizamiye Medreseleri ile kurduğu yapıyı Osmanlı, bu kurumsal aklı zirveye taşıdı. Dinine, diline, kökenine bakılmaksızın; zeki, kabiliyetli ve gürbüz çocuklar erken yaşta tespit edilerek saray mektebinde özenle eğitilerek yetiştirildi. Dünyanın ilk ve en rafine yetenek yönetimi olan bu sistem; sadrazamları, paşaları ve bürokratları yetiştirdi. Bugün ABD ve gelişmiş Batı ülkelerinin küresel ölçekte en parlak zihinleri devşirip kendi sistemlerine eklemleme stratejisi, esasen bu Enderun aklının modern bir uyarlamasından ibarettir.

3. Ahilik........

© Türkiye