İran’daki idare, 1979 Humeyni darbesinden on yıl sonra yapılan halk oylamasıyla bugünkü şeklini aldı. 1989’a kadar Başbakanlık makamı vardı. '89’daki anayasa değişikliğiyle bu makam lağvedilerek Başbakan’ın salahiyetleri, Reis-i Cumhura devredildi. Böylece Cumhurbaşkanlığı, sembolik makam olmaktan çıkarıldı. Anayasaya göre icranın başı, dinî lidere bağlı olan Cumhurbaşkanıdır. Cumhurbaşkanını halk seçer. Bakanları, Cumhurbaşkanı tayin eder, Hükûmeti Cumhurbaşkanı kurar. Hükûmet, İslâmî Şûra Meclisi’nden güvenoyu alır.

İran’daki en üst irade ve karar merciî, Velâyet-i Fakih denen dinî liderliktir. Yasama, yürütme ve yargının başı olan bu fakih; hukukçu, halkın velisi; koruyucusudur. Devletin iç ve dış siyâsetini dinî lider tayin eder. Şii inancı üzerinden Humeyni’nin geliştirdiği bu görüşe göre böylece Mehdi aleyhisselamın yokluğundaki boşluk doldurulmaktadır.

Daha iyi anlaşılsın diye Vilayet-i Fakihlik, belki, İslam devletleri, Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemindeki Hilâfetle karşılaştırılarak açıklanabilir. Dört Büyük Halife döneminde Devlet Reisliğiyle Hilafet, aynı şahısta mündemiçtir, toplanmıştır. Emevîlerde de Sultanlık ile Hilafet aynı devlet reisinin şahsında birleşmiştir. Abbasilerde bu iki kuvvet birbirinden ayrılmıştır. Sultan, askerî ve siyasi gücün sahibidir. Halife, mânevî makamdır. Tatbikattaki bu kuvvetler ayrılığı, Hilafet makamını, müeyyide gücü olmayan zayıf bir temsil makamına dönüştürmüştü.

Hilafet, Yavuz Sultan Selim Han, 22 Ocak 1517’de Mısır Sefer-i Hümâyununda kazandığı Ridâniye Zaferiyle Memluk Devletine nihâyet verdi. Son Abbasî Halifesi III. Mütevekkil, Hilâfeti, Yavuz’a devretti. Böylece Fatih Sultan Mehmed Handan beri Cihan Hükümdarı olan Osmanlı Sultanları, bundan böyle Halife-i Müslîmin, Müslümanların Halifesi, ünvanına da sahip oldular. Osmanlı Sultanları içinde Hilâfeti, bütün Müslümanları kucaklayacak şekilde en etkili şekilde işleten Padişah, Abdülhamid Han-ı........

© Türkiye