Prof. Dr. Burak Gönültaş

Anne babalar, son yıllarda çocuklarının uzun müddetler boyunca telefonla ve online oyunla meşgul olmalarından çok endişeliler. İstatistikler de bu endişeyi haklı kılıyor. Sosyal medyada geçirilen müddet 2 buçuk saati, telefonda geçirilen zaman ise 4 saati aşmış durumda. Ancak burada dikkat çekici bir nokta var: Bu rakamları yükselten sadece çocuklar değiller…

Ebeveynler olarak son yıllarda bizi en çok endişelendiren konuların başında; çocuklarımızda hızla artan telefon, tablet ve bilgisayar oyunu kullanımı geliyor. Rakamlar bu endişenin yersiz olmadığını ispatlar mahiyette: 2025 yılı datalarına göre günlük internet kullanımı ortalama 7 saati, telefon ekran süresi ise 4 saati aşmış durumda. Sosyal medyada geçirilen müddet ise 2 saat 37 dakika civarında seyrediyor. En çok tercih edilen platformlar Instagram, YouTube ve TikTok olarak sıralanırken, yaş büyüdükçe kullanım sürelerinin katlanarak arttığı görülüyor (We Are Social, 2025). Ancak burada dikkat çekici bir nokta var: Bu rakamları yükselten sadece çocuklar değil, biz ebeveynleriz!

Aslında birçok ebeveyn, bu kullanımı sınırlandırması gerektiğinin farkında. Ancak gözlemlerimiz, bu sınırlamaların genellikle sağlıklı bir zemine oturmadığını gösteriyor. Ya ebeveynlerin kendi alışkanlıkları bu sürece mâni oluyor ya da bu sınırı nasıl yönetecekleri konusunda bir belirsizlik yaşıyorlar. Bu yazıda, ebeveynlerin çocuklardaki ekran kullanımını nasıl daha sağlıklı yönetebileceklerine dair somut çözüm yollarını ele alacağız.

İLK PROBLEM EBEVEYNLER OLARAK BİZDE

Bu sınırlamaları bozan sebeplerin başında ebeveynlerin telefon ve sosyal medyayı kullanma alışkanlıkları geliyor. Yani dijital araçlar günlük rutinlerinde sıklıkla yer alıyor ve kendileri de bu platformlarda çok zaman harcıyorlar.

İlk problem, ebeveynlerin tablet, telefon gibi araçları çocukları için ucuz ve geçiştirici, iyi bir oyalama ve dikkat dağıtma aracı olarak görmeleri.

Yine ebeveynler, hafta içi yoğun bir tempoda olan çocuklarının hafta sonu olunca, boş zamanlarını istedikleri gibi geçirebilecekleri inancına sahip olabiliyorlar.

Bu iki durum çocukların ekran başında zaman geçirme ihtimalini artırabiliyor. Çekya ve Slovakya’da yapılan bir çalışmada yatak odasında televizyon bulunması, aşırı televizyon izleme ihtimalini 1,59 kat artırırken, ebeveynlerinin televizyon izleme süresine ilişkin kuralları uygulamadığını bildiren çocukların aşırı izleme ihtimali 1,76 kat daha yüksektir. Ebeveynleriyle her gün TV seyreden çocukların aşırı televizyon izleme ihtimali ise 1,84 kat daha yüksektir.(1)

Ebeveynlerle yapılan bir çalışmada ise bir baba çocuğuyla ilgili şunu söylemiştir: “...evde sıkıldığında, biz ilgilenmediğimizde oyunlara dadanıyor. Akranları yanında yoksa hemen dijital oyunlara yöneliyor…”(2)

TEKNOFERANS: GÖRÜNÜRDE BİRLİKTE, GERÇEKTE UZAK

Bir diğer problem ise ebeveyn bu sefer çocuğunun yanında ancak çocuğun yanındayken telefon, TV vs. gibi cihazlarla meşgul olmaktadır. Yani fiziki olarak çocuğunun yanında ama alakası çoğunlukla ekrana dönüktür.

Teknoferans kavramı da burayla ilgilidir. Teknoferans, belki de en önemli etkileşim alanı olan ebeveyn-çocuk arasına ekranın girerek etkileşimlerini kesintiye uğratması olarak tanımlanabilir.(3)

Son dönemde ebeveynlerimizde bu durum sıklıkla görülmektedir. Teknoferans, ebeveyn-çocuk etkileşiminin en iyi olabileceği zamanlar olan yemek, oyun saatleri ve rutin sohbetleri maalesef etkisiz hâle getirmektedir.

İran’da 20 ebeveyn ve çocuklarıyla yapılan bir çalışmada, fiziki aktivitesi sınırlı ve hareketsiz hayat tarzına sahip çocukların ekran karşısında daha uzun müddet geçirme ihtimalinin daha yüksek olduğu bulunmuştur. Araştırmanın en önemli bulgusu ise şudur: Çocukların ekran kullanım süresini değiştirmek veya yönetmek isteyen ailelerin, öncelikle kendi ekran sürelerini azaltacak bir hayat tarzı benimsemeleri gerekmektedir.(4)

ÇOCUKLARIMIZ HANGİ RİSKLERLE KARŞI KARŞIYA

Çocukların ekran başında geçirdiği sürenin fazlalığı ile çocuklarda görülebilecek fiziki, akademik ve davranışsal pek çok problem arasında irtibat bulunmuştur.

Burada uzmanlar, iki saatten fazla zamanın çocuğun........

© Türkiye