9 Mart 2026’da İran yasalarına göre Veliy-i Fakih(Dini Rehber)’i seçmekle görevli Şii din adamlarından oluşan Uzmanlar Meclisi, seçime katılanların oy birliğiyle Mücteba Hameney’i İran İslam Cumhuriyeti'nin Üçüncü Dini Rehberi olarak seçtiklerini resmen açıkladı. Seçime 88 üyeli Uzmanlar Meclisi üyelerinden 59’unun katıldığı ve geri kalanının seçimden haberdar edilmediği medyaya yansıdı. Seçim için gerekli olan üçte iki çoğunluk sağlanmakla birlikte seçimin yapılış tarzı ve zamanlaması yangından mal kaçırma görüntüsü doğurdu.

Üçüncü Rehberin seçimi; Velâyet-i Fakih doktrinine sadık kalınıp kalınmayacağı, Velâyet-i Fakih sisteminin devam edip etmeyeceği ve İran İslam Cumhuriyeti’nin yoluna nasıl devam edeceği hakkında ipuçları veriyordu.

19 Mart 2024'te yayımlanan "Bir Sonraki Rehber Seçimine Hazırlık Açısından İran Seçimleri" başlıklı yazımızda, İran’da 1 Mart 2024’te 12. Dönem Milletvekili Genel Seçimi ile birlikte yapılan İran liderini seçme, denetleme ve azletme yetkisine sahip 6. Dönem Uzmanlar Meclisi seçimleri değerlendirilmiş ve Uzmanlar Meclisi seçiminin Üçüncü Rehberin seçimindeki muhtemel rolüne dikkat çekilmişti.[i]

Söz konusu yazıda, iki adaydan birisinin seçileceği tahmin edilerek adayların mevcut Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Ali Hamaney’in oğlu Mücteba Hamaney olacağı belirtilmişti. Müstakbel adaylardan Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi 19 Mayıs 2024'te -seçimden iki ay sonra- kuşkulu bir helikopter kazasında hayatını kaybetti. O sıralarda bu kazayı Rehber adaylarından birinin tasfiyesine yönelik rejim içi hesaplaşma olarak değerlendirenler de olmuştu.

Sonuç olarak Mücteba Hamaney, pek çok kişi şans vermese de, bize göre seçilme ihtimali en güçlü aday olarak yoluna devam etti ve Uzmanlar Meclisi, 28 Şubat günü ABD-İsrail saldırılarında hayatını kaybeden babası İkinci Rehber Ali Hamaney’in yerine oğlu Mücteba Hamaney’i Rehber seçtiklerini ilan etti.

Veliy-i Fakih Seçim Sistemi Nasıl Kurgulandı?

Muhtemelen Üçüncü Rehber’in kim olacağı 1 Mart 2024 seçimlerinden önce müesses nizam tarafından belirlenmişti. İran anayasasına göre Rehberi seçecek 88 kişilik Uzmanlar Meclisi seçimine aday olacaklar 12 kişilik Anayasa Koruyucular Konseyi(AKK)’nin ön onayından geçtikten sonra aday olabiliyorlar. Bu seçici Konseyin 12 üyesinden fakih olan 6’sı dini lider tarafından atanmış, hukukçu olan diğer 6'sı da (kendisi de dini lider tarafından seçilmiş bulunan) yargı erki başkanı tarafından seçilmiş, sistem bütün yollar Ali Hamaney’e varacak şekilde dolambaçlı bir seçim mühendisliğiyle tasarlanmıştı. AKK, 1 Mart’ta seçilecek adayları müesses nizamın talimatına uygun davranacaklar arasından belirledi. Sonuç olarak Ali Hamaney, AKK eliyle oluşturulan Uzmanlar Meclisi vasıtasıyla kendisinden sonra gelecek Rehberi(oğlu Mücteba Hamaney) vasiyet etmeden dolaylı şekilde yine kendisi belirlemişti.

2024’teki yazımızda; "Hamaney’in yerine seçilecek üçüncü rehberin kim olacağını, Uzmanlar Meclisi’nde yeterince güç kazanmış bulunan Devrim Muhafızları’nın tercihi belirleyecektir. Devrim Muhafızları tabii olarak kontrol altında tutabilecekleri, sistem içindeki mevcut güç ve etkilerine zarar veremeyecek, arkasında herhangi bir desteği bulunmayan, kendileri ile çatışmayacak birisini Rehber yapmak isteyeceklerdir.

Muhtemel adaylar olarak şimdilik iki isim telaffuz ediliyor. Mevcut Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Ali Hamaney’in oğlu Mücteba Hamaney. Ali Hamaney’in yargı erki başkanlığına atadığı İbrahim Reisi’nin daha sonra Cumhurbaşkanlığı’na getirilmesiyle devam eden yükseliş çizgisinin Rehberlik ile devam edeceği beklentisi yüksek.” tahmini yapılmıştı.

Ne var ki, İbrahim Reisi helikopter kazasında hayatını kaybederek yarıştan koptu.

Seçilecek Üçüncü Rehberin gücünün sınırlı olacağına ve Velâyet-i Fakih sisteminin mutlak güç odağına dönüşen Devrim Muhafızları’nın kontrolüne gireceğine yazımızda şöyle işaret edilmişti:

“Üçüncü Rehber seçimiyle, İran Anayasası’na göre peygamberleri ve 12 masum İmamı temsil etmekte olan Veliy-i Emr-i Müminin fiilen Devrim Muhafızları’na karşı sorumlu bir makama dönüşebilecektir."

Üçüncü Rehber seçilen 56 yaşındaki Mücteba Hamaney’in 17 yaşından beri Devrim Rehberliği Ofisi ve Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) başta olmak üzere, güvenlik kurumlarıyla özel bağlantıları olduğu biliniyor. İlişkileri, Rehberlik makamı ile Devrim Muhafızları arasındaki iletişimde de önemli rol oynadı.

İran’da 2018’den sonra kamuda görev yapanlar “Devrim’e sadık olanlar ve olmayanlar” olarak fişlendiler, Devrim Muhafızları’na mesafeli olanlar devrime sadık olmadıkları gerekçesiyle tasfiye edildiler. Rehber Ali Hamaney’in döneminde Devrim Muhafızları,  kendisine bağlı kadroları atamalar yoluyla yasama, yürütme erki ve seçici kurul üyeliklerine getirerek müesses nizamın gerçek sahibi haline geldi.

9 Mart 2026’da Rehberliği ilan edildikten sonra Mücteba Hamaney’in babasının hayatını kaybettiği saldırıda kendisinin de ciddi şekilde yaralanmış olduğu duyuruldu. Bu durum, Devrim Muhafızlarının kontrolüne geçmiş bulunan müesses nizamın devamı için Mücteba Hamaney’in Rehber olarak önceden tercih........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü