İslam medeniyeti, tarih boyunca dinî hayatı merkeze almakla birlikte bilime, düşünceye, sanata, mimariye ve şehir hayatına da büyük önem vermiştir. Bu yönüyle akıl ile ruhu, bilgi ile hikmeti, dünya ile ahireti birlikte düşünebilen özgün bir medeniyet tecrübesi ortaya koymuştur. İslam’ın ilim talebini ve yeryüzünün imarını teşvik eden evrensel çağrısı, Müslüman toplumlarda bilgiyi yalnızca aktarılan bir miras değil, aynı zamanda medeniyet kuran bir güç hâline getirmiştir.

Bugün ise İslam dünyasında üniversite meselesi, çoğu zaman nicel göstergeler üzerinden tartışılmaktadır: üniversite sayısı, kampüs büyüklüğü, öğrenci ve mezun oranları, fakülte ve program sayıları… Elbette bunlar önemlidir; ancak hiçbiri tek başına bir kurumun hakiki anlamda üniversite olduğunu göstermez. Çünkü üniversite, bina, tabela, kontenjan ve diplomadan ibaret değildir; üniversite, bir toplumun aklını örgütleme biçimidir.

Bu nedenle İslam dünyasında üniversite eğitiminin krizi, yalnızca kurumsal kapasite, teknik altyapı ya da eğitim politikası sorunu değildir; daha derinde bilgi üretimi, liyakat kültürü ve zihinsel bağımlılık ekseninde şekillenen bir anlam krizidir. Üniversiteler çoğalmış, fakat üniversite fikri zayıflamıştır; akademik unvanlar artmış, fakat kurucu düşünce aynı ölçüde gelişmemiştir. Bu yüzden üniversiteyi yeniden düşünmek, aslında bilgi, insan, toplum ve medeniyet tasavvurunu yeniden tartışmak anlamına gelmektedir.

Üniversite: Meslek Okulu mu, Medeniyet Aklı mı?

Üniversitenin krizi, aslında üniversitenin ne olduğuna dair cevabın kaybolmasıyla başlar. Üniversite, yalnızca iş piyasasına eleman yetiştirmek için kurulmuş bir üst okul değildir. Elbette meslek kazandırır; elbette teknik beceri verir, elbette hukukçu, iktisatçı, ilahiyatçı, sosyal bilimci yetiştirir. Fakat üniversitenin asli vazifesi bundan ibaret değildir. Üniversite, bir toplumun hakikatle kurduğu en yüksek kurumsal ilişki biçimidir.

Bu nedenle üniversite, sadece “ne işe yarar?” sorusuna mahkûm edilemez. Çünkü her hakiki bilgi, ilk anda pratik fayda üretmeyebilir. Felsefe, tarih, sosyoloji, ilahiyat, edebiyat, temel bilimler, mantık, dil çalışmaları ve teorik araştırmalar ilk bakışta piyasanın hızlı kâr mantığına uygun görünmeyebilir. Fakat medeniyetler, yalnızca pratik ihtiyaçlarla kurulmaz; derin anlam ufuklarıyla kurulur. Bir toplumun kendisini, tarihini, Tanrı’yı, insanı, tabiatı, adaleti, iktidarı, ahlakı, sanatı ve bilgiyi nasıl kavradığı, onun medeniyet gücünü belirler.

İslam dünyasında üniversite eğitimi uzun süredir bu büyük sorudan uzaklaşmıştır. Üniversite, çoğu yerde medeniyetin akıl merkezi olmaktan çıkarak diploma üretim merkezine dönüşmüştür. Öğrenci üniversiteye hakikat aramak için değil, iş bulmak için gitmektedir. Aileler üniversiteyi çocuklarının fikrî olgunlaşma alanı olarak değil, sosyal güvence aracı olarak görmektedir. Devletler üniversiteyi bağımsız düşünce merkezi olarak değil, kalkınma istatistiklerini süsleyen bir kurum olarak değerlendirmektedir.

Böyle bir ortamda üniversite, ruhunu kaybeder. Dersler vardır ama düşünce yoktur. Akademik takvim vardır ama fikrî iklim yoktur. Kongreler vardır ama sarsıcı tartışmalar yoktur. Tezler vardır ama medeniyet ölçeğinde kuram üreten çalışmalar azdır. Yayın vardır ama kurucu metin azdır. Bu nedenle İslam dünyasında üniversitenin krizini “kalite sorunu” diye tanımlamak yanlıştır.

Bilgi Üretmeyen Üniversite, Bağımsız Olamaz

Bir üniversiteyi üniversite yapan şey, bilgi aktarması değil, bilgi üretmesidir. Lisans düzeyinde bilgi aktarımı elbette gereklidir. Fakat üniversiteyi okuldan ayıran şey, araştırma, teori, yöntem, eleştiri ve özgün katkıdır. Eğer bir üniversite yalnızca mevcut bilgiyi tekrarlıyor, ders kitabı okutuyor, sınav yapıyor, mezun veriyor ama yeni bilgi üretmiyorsa, o kurum üniversite adını taşısa bile üniversite ruhuna sahip değildir.

Bu durum en açık biçimde bilimsel araştırma alanında görülür. Araştırma merkezleri zayıfsa, akademisyenler geçim kaygısı içinde eziliyorsa, uzun vadeli bilim politikaları yoksa, akademik özgürlük sınırlıysa, üniversiteden büyük bilgi atılımları beklemek hayaldir.

Burada kritik nokta şudur: Bilgi üretmeyen toplum, bağımsız karar da üretemez. Çünkü karar, bilgiye dayanır. Kendi verisini üretmeyen, kendi uzmanını yetiştirmeyen, kendi teknolojisini geliştirmeyen, kendi sosyal teorisini kurmayan, kendi tarihini kendi kavramlarıyla okuyamayan toplumlar, başkalarının bilgi düzenine bağımlı hâle gelirler. Bu bağımlılık bazen akademik referans bağımlılığı olarak, bazen dil bağımlılığı olarak, bazen de kendi toplumunu yabancı kavramlarla okuma şeklinde tezahür eder.

Bu yüzden üniversitenin krizi, sadece akademik bir kriz değildir; aynı zamanda siyasal bağımsızlık krizidir. Üniversite zayıfsa, devletin stratejik aklı da zayıflar. Üniversite zayıfsa, ülke ekonomide dışa bağımlı hale gelir. Üniversite zayıfsa, toplum kendi krizlerini teşhis edemez. Üniversite zayıfsa, medeniyet iddiası hamasete dönüşür.

Tabela Üniversiteleri ve Taklit Zihniyeti

İslam dünyasında son yıllarda üniversiteleşme hızlı biçimde artmıştır. Yeni kampüsler, İngilizce programlar, uluslararası akreditasyonlar, modern........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü