۷  اگست ۲۰۲۶ در کاخ صفا در مکه مکرمه، توافقی به امضا رسید که می‌توان آن را رویدادی تاریخی تلقی کرد. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، محمد بن سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان سعودی، و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» را امضا کردند. بر اساس این توافق، حمله به یکی از طرف‌ها، حمله به همه طرف‌ها تلقی خواهد شد. بازدارندگی جمعی، همکاری در صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم از جمله محورهای اصلی این توافق به شمار می‌روند. این پیمان که بر ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد استوار است، ضمن اعلام اینکه هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد، موضعی را به نمایش می‌گذارد که معماری امنیتی منطقه را از نو ترسیم کرده و می‌تواند برنامه‌های هر کشور و تشکیلاتی را که برای کشورهای منطقه تهدید محسوب می‌شود، به‌طور اساسی تحت تأثیر قرار دهد.

این توافق سه‌جانبه، در شکل کنونی خود، بر پایه «توافق‌نامه راهبردی دفاع متقابل عربستان سعودی و پاکستان» بنا شده است که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ در ریاض به امضا رسید. مذاکرات مربوط به این توافق حدود یک سال و بنا بر برخی اظهارات، نزدیک به سه سال ادامه داشته است. به تعبیر هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، این روند دیپلماتیک طولانی از ایده به مفهوم و از مفهوم به توافق تکامل یافته است. این فرایند که بر اساس اصل مالکیت منطقه‌ای پیش برده شد، در بستر تنش‌های ایران و ایالات متحده، بحران‌های تنگه هرمز و گسترش عملیات اسرائیل به مرحله بلوغ رسید.

پیشینه توافق مکه به ۱۵ سال قبل بازمی‌گردد!

باید به‌صراحت بیان کرد که پایه‌های این توافق حدود ۱۵ سال پیش و در دوران ملک عبدالله، در روابط میان ترکیه و عربستان سعودی گذاشته شد. ملک عبدالله که به دعوت عبدالله گل، رئیس‌جمهور وقت ترکیه، به آنکارا سفر کرده بود، می‌تواند یکی از آغازگران این روند محسوب شود. افزون بر این، شایسته است «ارتش اسلامی» را نیز یادآوری کنیم که در دسامبر ۲۰۱۵ در عربستان سعودی تشکیل شد و بیش از ۳۰ کشور اسلامی در آن مشارکت داشتند. تشکیل «ارتش اسلامی» به‌صورت ناگهانی و غیرمنتظره به جهان اعلام شد و این نیروی مشترک متشکل از نیروهای زمینی، هوایی، دریایی و نیروهای ویژه، با حضور ۱۹۶ هزار نظامی، در فبروری و مارچ ۲۰۱۶ به مدت سه هفته بزرگ‌ترین «رزمایش نظامی» جهان را با عنوان «رعد الشمال» در عربستان سعودی برگزار کرد.

کشورهای اسلامی در سال ۲۰۱۰ «مرکز مشترک هماهنگی اطلاعاتی» تأسیس کردند!

بدون برخورداری از اطلاعات دقیق و قابل اعتماد، نمی‌توان از موفقیت نظامی سخن گفت. پنج سال پیش از اعلام تشکیل ارتش اسلامی در دسامبر ۲۰۱۵، در سپتامبر ۲۰۱۰، نهادهای اطلاعاتی کشورهای مسلمان در چارچوب سازمان همکاری اسلامی، یک مرکز مشترک هماهنگی ایجاد کرده بودند. در این مرکز که در جده تأسیس شد، دستگاه‌های اطلاعاتی ترکیه و پاکستان نقش محوری داشتند. ازاین‌رو، بدون شناخت این اقدامات انجام‌شده و پایه‌هایی که در تاریخ معاصر گذاشته شده‌اند، درک و تفسیر معنا و اهمیت توافق مکه ناکافی و ناقص خواهد بود. هنگامی که بدانیم این اتحاد بر چنین بنیان‌هایی شکل گرفته است، بهتر می‌توانیم اهمیت ائتلاف ایجادشده بر اساس توافق مکه را برای منطقه و جهان درک کنیم.

علاوه بر همه این موارد، باید این موضوع را نیز به‌عنوان بخشی از معادله در نظر گرفت که ارتش ترکیه حدود ۱۵ سال است که به‌صورت اعلام‌نشده برای تأمین امنیت عربستان سعودی در آن کشور مأموریت انجام می‌دهد و طی این مدت هزاران سرباز ترکیه در این مأموریت مقدس خدمت کرده‌اند. بنابراین، می‌توان گفت که این موضوع بر بنیان‌هایی بسیار مستحکم‌تر، عمیق‌تر و متفاوت‌تر از آنچه در برنامه‌های تلویزیونی مطرح و بازگو می‌شود، استوار است.

درباره توافق مکه چه کسانی چه گفتند؟

موضع ترکیه روشن و همراه با افتخار است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، گفت: «این توافق که بر بازدارندگی جمعی استوار است، به توسعه همکاری‌های امنیتی و دفاعی ما، اجرای پروژه‌های مشترک در صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم کمک خواهد کرد. این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد و برای پیوستن کشورهای برادر نیز باز است.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، نیز با تأکید بر اینکه این توافق «از نظر فنی با ماده ۵ ناتو یکسان است»، اظهار داشت: «هیچ دشمن مشترکی به‌صورت مکتوب مشخص نشده است. کشوری که به ما حمله نکند، هدف محسوب نمی‌شود.»

جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، نیز با صراحت اعلام کرد: «این ساختار علیه ایران شکل نگرفته و جایگزینی برای ناتو نیز نیست.»

پاکستان و عربستان سعودی نیز موضعی مشابه اتخاذ کردند. در بیانیه مشترک، بر «بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه تجاوز» و اصل «حمله به یکی، حمله به همه تلقی می‌شود» تأکید شد. دکتر رائد کریملی، دیپلمات سعودی، نیز اعلام کرد: «این توافق نه یک محور نظامی جدید است و نه یک بلوک فرقه‌ای؛ همچنین هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای در میان نیست.»

از سوی ایران، واکنشی تند و کنایه‌آمیز مطرح شد. ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در شبکه اجتماعی X نوشت: «سعودی‌ها باید بدانند که یک توافق روی کاغذ با ترکیه و پاکستان برای آنان امنیت به ارمغان نخواهد آورد؛ همان‌گونه که انتقال یک‌جانبه منابع به آمریکایی‌ها طی سال‌های متمادی نیز امنیتی برای آنان ایجاد نکرد. سیاست‌های خود را اصلاح کنید تا مجبور نباشید امنیت را از دیگران طلب کنید.»

روزنامه تهران تایمز نیز این توافق را نشانه «هراس........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü