4 oktyabr Azərbaycan tarixində uzun illər doğma yurdunun həsrəti ilə yaşayan minlərlə insanın ümidlərinin gerçəyə çevrildiyi, tarixi ədalətin bərpasına doğru atılan mühüm addımın yazıldığı gündür. Cəbrayıl şəhərinin azad olunması Vətən müharibəsinin gedişində hərbi-strateji baxımdan mühüm dönüş nöqtələrindən biri olmaqla yanaşı, xalqımızın iradəsinin, ordumuzun gücünün və torpağa bağlılığının təntənəsinə çevrildi. Bu gün Cəbrayıl Şəhəri Gününü qeyd edərkən keçilmiş ağır yolu, qazanılmış Zəfərin miqyasını və azad torpaqlarda həyata keçirilən möhtəşəm quruculuq işlərini bir daha xatırlayırıq.

Cəbrayılın taleyi Azərbaycan xalqının son bir əsrdə üzləşdiyi faciələrin, torpaq itkisi və yurd həsrətinin ağrılı səhifələrindən biridir. Rayon 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunanda burada 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənd vardı. 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən, 52 min nəfərə yaxın əhalisi olan bu qədim yurdun sakinləri doğma ev-eşiklərindən didərgin düşdülər. İşğalın nəticələri isə yalnız insanların öz torpaqlarından ayrılması ilə məhdudlaşmadı. Bir vaxtlar inkişaf etmiş təsərrüfatı, məktəbləri, xəstəxanaları, mədəniyyət müəssisələri olan rayonun bütün sosial-iqtisadi həyatı dağıdıldı. Rəsmi məlumatlarda Cəbrayıla dəymiş ziyanın 13,928 milyard ABŞ dolları olduğu göstərilir. İşğaldan əvvəl rayonda 72 ümumtəhsil məktəbi, 8 xəstəxana, 150 mədəniyyət ocağı fəaliyyət göstərirdi. Tarix-diyarşünaslıq muzeyində 20 mindən artıq eksponat qorunurdu. 8 sənaye müəssisəsi, 42 kolxoz, quşçuluq fabriki və digər təsərrüfat obyektləri rayonun iqtisadi həyatının mühüm hissəsini təşkil edirdi. Bütün bunlar bir daha göstərir ki, işğal yalnız coğrafi ərazinin itirilməsi deyil, bütöv bir yaşayış mühitinin, mədəni yaddaşın və insan talelərinin dağıdılması idi.

Cəbrayılın faciəsi onun tarixi-mədəni irsinə qarşı törədilən vandalizmdə də özünü göstərdi. Qədim Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Şıxlar kəndinin Dairəvi türbəsi, Xubyarlının səkkizguşəli türbələri, Diri dağındakı tarixi məqbərələr, Sultan Məcid hamamı və çoxsaylı arxeoloji abidələr dağıntılara məruz qaldı. Bu abidələr sadəcə daşdan tikilmiş memarlıq nümunələri deyildi; onlar xalqımızın əsrlər boyu yaratdığı tarixin, mədəniyyətin və mənəvi kimliyin canlı izləri idi. Onların məhv edilməsi ilə bütöv bir bölgənin tarixi yaddaşına zərbə vurulmuşdu.

Birinci Qarabağ müharibəsində Cəbrayıl 362 şəhid verdi, 191 sakini əlil oldu. Altı cəbrayıllı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında bir ömür, bir ailənin taleyi, yarımçıq qalmış arzular dayanır. Cəbrayıllılar respublikanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, o cümlədən yük vaqonlarında, yataqxanalarda, qaçqın düşərgələrində məskunlaşmağa məcbur oldular. Onlar illərlə müvəqqəti məskunlaşdıqları yerlərdə yaşasalar da, yaddaşlarında doğma evlərinin açarını, ata-baba yurdlarının yollarını, kəndlərinin bulaqlarını qoruyub saxladılar. Çünki insan üçün doğulduğu torpaqdan daha doğma ünvan yoxdur.

Cəbrayılın azadlıq salnaməsi əslində daha əvvəl, Cocuq Mərcanlıda başlanan qayıdış ümidləri ilə bağlıdır. 1994-cü il yanvarın 5-də Horadiz əməliyyatı zamanı bu kəndin işğaldan azad edilməsi doğma torpaqlara dönüşün ilk rəmzlərindən birinə çevrildi. 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində Lələtəpə yüksəkliyinin azad olunması isə Cocuq Mərcanlıda həyatın bərpası üçün yeni imkanlar yaratdı. Bu hadisələr Azərbaycan Ordusunun gələcək böyük Zəfərə aparan yolunda mühüm mərhələlər idi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi........

© Qaynar