Osmanlı İmparatorluğu tarihi bizde çoğunlukla seferler, kuşatmalar ve antlaşmalar üzerinden anlatılır. Oysa bir devletin ne yapabileceğini belirleyen şey, hazinesine yılda ne kadar para girdiğidir. Ordu kurmak, donanma beslemek, kale yapmak, memur çalıştırmak; hepsi paraya bakar.

Kıvanç Karaman ve Şevket Pamuk'un 2010 yılındaki çalışması tam olarak bunu irdeliyor. Osmanlı arşivlerinde bulunmuş bütçe defterlerini tarayıp devletin merkezi hazinesine 1523'ten 1914'e kadar giren parayı ölçüyorlar ve aynı hesabı İngiltere, Fransa, İspanya, Hollanda, Venedik, Avusturya, Prusya, Polonya ve Rusya için yapılmış ölçümlerle yan yana koyarak kıyas ediyorlar.

16.yy'da Osmanlı merkezi hazinesinin geliri, Fransa ve İspanya hariç bütün Avrupa devletlerininkinden yüksekti. 1780'lerde ise aynı gelir, saf gümüş ağırlığı cinsinden ölçüldüğünde, 1560'lardakinden ancak birazcık daha fazlaydı. İki yüzyıl boyunca yerinde saymıştı. Oysa aynı süre zarfında Avrupa devletlerinin gelirleri katlanarak artmış ve Osmanlı'yı gölgede bırakmıştı.

Yüzyıllar arası para karşılaştırması yapmak göründüğünden zordur, çünkü paranın kendisi sabit durmaz.

Osmanlı'nın gümüş para birimi akçeydi. Devlet mali sıkıntıya girdiğinde akçenin içindeki gümüşü azaltıp aynı gümüşten daha çok sikke bastırıyordu. Buna tağşiş denir; bugünkü karşılığı, karşılıksız para basmaktır. Bu yüzden "1650'de hazineye şu kadar akçe girdi" tümcesi, 1550 ile karşılaştırıldığında hiçbir şey ifade etmez.

Karaman ve Pamuk'un çözümü ise basit ve sağlamdır. Her yılın gelirini o yılki akçenin gümüş içeriğiyle çarpıp geliri saf gümüş ağırlığına, yani tona çeviriyorlar. Osmanlı arşivlerinde bulunmuş, 1523 ile 1788 arasını kapsayan kırktan fazla bütçe defterini böyle tarıyorlar. 19.yy için farklı bir kaynağa geçmek zorunda kalıyorlar, çünkü 1780'lerin sonu ile 1830'ların sonu arasında elde bütçe defteri yok. İmparatorluğun en köklü kurumsal dönüşümden geçtiği bu elli yıl, aynı zamanda merkezi bütçe tutma alışkanlığının da kesintiye uğradığı yıllardır. 1840'lardan Birinci Dünya Savaşı'na kadar olan dönem için Tevfik Güran'ın derlediği bütçe belgeleri kullanılıyor. Veridizisi aradaki bu boşlukla birlikte 1523'ten 1914'e uzanıyor.

Bunun yanı sıra, daha da belirleyici olan ikinci bir ölçüt daha kullanıyorlar: "Kişibaşına düşen yıllık merkezi vergi geliri, İstanbul'da vasıfsız bir inşaat işçisinin kaç günlük yevmiyesine denk geliyor?" Bu ölçüt üstündür, çünkü ülkeler arasındaki fiyat farklarını da, zenginlik farklarını da temizler. Ayrıca gündelikçi işçi ücreti verisi, hem Osmanlı hem Avrupa için, o çağın milli gelir tahminlerinden çok daha kolay bulunur ve çok daha güvenilirdir.

Nüfus hesabında ise dikkatli davranıyorlar. Kırım, Macaristan, Eflak ve Boğdan, Trablus, Tunus ve Cezayir, Arabistan'ın çoğu kısmı hesap dışında bırakılıyor, çünkü buralar merkezi hazineye kayda değer vergi göndermeyen, İmparatorluğun uydusal bölgeleri idi. Geriye Balkanlar, Anadolu, Suriye, Irak ve Mısır kalıyor. Bu alanın nüfusu (Avrupa'da aynı dönemdeki nüfus artışının aksi yönde) 1550 ile 1800 arasında 19 ile 21,5 milyon arasında dolaşmış ve neredeyse hiç değişmemiştir.

Burada üç ayrı verikümesini birbirinden ayırmak gerekiyor. Bu ayrım kurulmadan Osmanlı maliyesi anlaşılmaz.

Birinci veri milli gelirdir, yani ülkede bir yıl içinde üretilen mal ve hizmetin toplamı. İkinci veri toplumdan alınan vergidir, vergi mükellefinin cebinden çıkan toplam yüktür; buna kanuni vergiler de, ek salmalar da, kayda geçmeyen zorla toplamalar da dahildir. Üçüncü veri ise merkeze ulaşan paradır, yani İstanbul'daki hazineye giren miktardır.

Osmanlı İmparatorluğu ile Avrupa arasında birinci ve ikinci veride fark uzun süre sınırlı kaldı. Uçurum üçüncüsündeydi. Osmanlı toplumu vergi veriyordu; ancak verdiği verginin büyük kısmı merkeze varmadan yolda aracılar tarafından emilmekteydi.

16.yy Vergi Düzeni: Merkez ve Tımar

Merkezileşmenin temelleri Fatih Sultan Mehmet döneminde atıldı. Fatih, kırsal soyluluğun gönlüne ve adamına bağlı bir beylikten, kendi ordusu ve kendi kurumları olan bir imparatorluk çıkardı. Yöntemleri serttir. Vergiler artırıldı, tuz, sabun ve mum gibi temel mallarda devlet tekeli kuruldu, özel şahısların ve vakıfların elindeki topraklara el konuldu.

Akçenin gümüş içeriği 1320'lerden 1440'lara kadar neredeyse hiç değişmemişti. Sonraki kırk yılda ise yaklaşık on yılda bir yapılan tağşişlerle toplam 0 azaltıldı. Bu politikalar ciddi hoşnutsuzluk yarattı; Fatih ölene kadar sürdürdü, oğlu II. Bayezid tahta çıkar çıkmaz hem küstürülen kesimlerle barıştı hem de düzenli tağşiş uygulamasına son verdi.

16.yy'da vergi düzeni iki bacaklıydı: Merkezi hazineye akan vergiler ile tımar sistemine ayrılan kalemler.

Merkezi hazineye (Hazine-i Amire) giden kalemler nakit toplanan vergilerdi. Mukataa, belirli bir gelir kaynağının belirli bir süre için ihaleyle özel kişilere toplattırılması demektir; gümrükler, ticaret vergileri, darphane, tuzla ve maden gelirleri böyle toplanırdı. Avarız, savaş zamanlarında hanelere salınan olağanüstü vergiydi; başlangıçta ayni, giderek nakit alınıyordu. Cizye, gayrimüslim tebaadan alınan baş vergisiydi. Bu paralar idarenin masraflarına ve başkentte duran daimi ordunun, özellikle yeniçerilerin ücret ve iaşesine harcanıyordu.

Tımar sistemine ayrılan kalemler ise kırsal ve tarımsaldı. Toprak ve üzerindeki halk hukuken padişahın mülkü sayıldığı için köylü toprak kirası, vergi ve angarya yükümlüsüydü. Bu gelirleri taşradaki sipahi toplar, karşılığında kendisine düşen sayıda atlı askeri donatıp sefere getirirdi.

Tımar sistemi, kendi çağının şartlarında akıllıca bir düzenlemedir. Paranın az dolaştığı, ulaşımın yavaş olduğu bir ekonomide vergiyi köyden İstanbul'a taşıyıp oradan tekrar orduya dağıtmak yerine, gelir kaynağını doğrudan kırsaldaki askere bağlıyordu. Üstelik yeni fethedilen her bölgede kolayca kurulabiliyordu. Benzeri Selçuklu'nun ikta, Doğu Roma'nın pronoia düzeninde de vardır.

Bu yapı 16.yy'da öyle ağır basıyordu ki, sipahilerin topladığı verginin nakit karşılığı, merkezi hazineye giren nakdi açık farkla aşıyordu. Devletin gerçek büyüklüğü merkezde toplanmış değil, taşraya yayılmış vaziyetteydi.

Ateşli Silahlar ve Kırılma

16.yy'ın ikinci yarısında Habsburg'lara karşı yapılan savaşlarda Osmanlı süvarisi etkisini kaybetmeye başladı. Karşı taraf muharebe meydanına kalabalık, tüfekli ve talimli piyade getiriyordu. Bu piyadenin karşılığı ancak sürekli beslenen, sürekli ücret ödenen daimi ordudur. Daimi ordu ise nakit ister.

Böylece tımar terk edilerek iltizam yaygınlaştı. İltizam, bir bölgenin vergisini toplama hakkının açık artırmayla, genellikle bir yıllığına, elinde nakit olan kişilere satılmasıdır. Bu hakkı alan kişiye mültezim denir. Devlet açısından cazibesi büyüktür, çünkü parayı peşin alır, tahsilat zahmetini başkasına devreder.

17.yy'da maliyedeki bozulma tüm hızıyla sürdü. İltizam sözleşmelerinin süresi üç yıla (ve hatta daha uzun sürelere) çekildi, ihale bedelinin giderek daha büyük kısmı peşin istendi. Yani iltizam artık bir vergi toplama usulü olmaktan çıkıp bir iç borçlanma aracına dönüşmüştü. Aynı yüzyılda avarız vergisinin salınması ve toplanması da yerel eşrafa bırakıldı.

Bu tercihlerin toplumsal sonucu ayan denen yeni bir zümrenin doğması oldu. Ayan, taşrada oturan, yerel bilgisi ve yerel bağlantısı olan nüfuzlu ailelerdir. İdari ve askeri görevlilerden, kadılardan, ulemadan ve tüccardan çıkmışlardır. Şehirlerde otururlar, ellerinde ciddi nakit birikir, ticaret ve kredi işi yaparlar. Devlet onlara giderek daha çok muhtaç hale geldi. Vergiyi onlar topluyordu, kriz anında hazineye avans onlardan geliyordu, 18.yy'da asayişi sağlama ve sefere kendi maiyetiyle katılma görevi de onlara verildi.

1683 Viyana bozgunu ve ardından gelen uzun savaş yılları toprak kaybıyla bitince maliye ağır bir krize girdi. Yüzyıl sonunda büyük bir reform yapıldı ve malikane sistemi getirildi. Bu düzende bir vergi kaynağı, büyük bir peşin ödeme ve ardından yıllık taksitler karşılığında, alan kişiye ömür boyu ihale edilir hale geldi.

Gerekçesi mantıklı görünüyordu. Uzun vadeli sahip olan kişi kaynağı hor kullanmaz, köylüyü ezmez, üretimi artırmaya çalışır. Gerçekte olan başkadır. Malikane, devletin gelecekteki vergisini teminat göstererek bugün borçlanmasının yoluydu. Uzun vadede beklentiyi karşılamadı, çünkü malikane sahipleri ölünce devlet kaynağını geri alamadı ve merkezin geliri daha da düştü.

1768-1774 Rus savaşı........

© Para Analiz