Genelde külliye halinde inşa edilen medreseler, cami, imaret, kütüphane, hamam gibi dini ve sosyal mekânlarla iç içe olması dolayısıyla hem dini yönü hem de sosyal yönü güçlü kurumlar haline getirilmiştir. Genellikle padişahlar, vezirler, hanım sultanlar, şehzadeler, beyler ve âlimler tarafından bir hayır kurumu şeklinde kurulan medreselerin ilk teşkilatlanması Yıldırım Bâyezid devrindedir. 1331-1402 yıllarını kapsayan bu devir, İznik’te Orhaniye Medresesi’nin kuruluşundan Yıldırım Bâyezid devrine kadarki süreyi kapsar.

Yıldırım Bâyezid döneminden (1402), Semaniye Medresesi’nin kuruluşuna (1471) kadar geçen ikinci devrede medreseler yeniden teşkilatlanmaya tabi tutulmuş ve derecelendirilmiştir. Semaniye Medresesi’nin kuruluşundan Süleymaniye Medresesi’nin kuruluşuna (1557) kadar geçen devre de medreselerin yükselme dönemidir ve teşkilatlanması yenilenmiştir.

Süleymaniye Medresesi’nin kuruluşundan II. Meşrutiyet’e (1908) kadar geçen dönem, medreselerin gerileme dönemidir. II. Meşrutiyet’ten medreselerin kapatılışına (1924) kadar süren dönemi ise artık son dönemidir.

Osmanlı medreselerinde öğretim kadrosu müderris (hoca) ve mu’idden (müderris yardımcısı) meydana geliyordu. Medresede öğrenim gören öğrencilere ise suhte ve danişment olmak üzere ikiye ayrılırdı.

Devlet-i Aliyye-i Osmaniye’nin en önemli eğitim kurumlarından “medreseler”, hem dinî hem de dünyevî ilimlerin tahsil edildiği ilim merkezleriydi.

Medreselerin sadece dinî ilimlerin tahsil edildiği bir eğitim kurumu olduğu algısı, sadece seküler kesimin değil, dindar kesimin de hafızasına işlenmiştir. Oysa Osmanlı medreselerinde okutulan dersler, ne dindar kesimin ne de seküler kesimlerin tahayyül edemeyeceği derecede dinî ve dünyevî ilimlerin en önemlilerini kapsayacak şekildedir.

Osmanlı medreselerinde farklı dönemlerde bazı farklılıklar olsa da genel olarak “Kur’an-ı Kerim, Tecvid, Lügat, Kıraat, Sarf, Nahiv, Meani, Manşık, Adab, Hikmet, Kelam, Hey’et, Hisab, Feraiz, Fıkıh Usulü, Hadis Usulü, Tefsir Usulü, Tefsir, Hadis, Fıkıh, Hendese, Hat, Siyer-i Nebi, Tasavvuf, Tarih, Coğrafya, Mantık, Cebir, Hıfzussıhha, Edebiyat, Hukuk ve Kavin, İlm-i Terbiye vs.” gibi ilimlerin yanında riyazî ilimler denilen “Aritmetik-Cebir, Geometri (Trigonometri vs.), Astronomi, Müzik” gibi ilimler de tahsil edilmiştir. Yine tabiî ilimler “Tıp, Fizik, Kimya, Botanik, Zooloji, Mineraloji, Jeoloji, Ziraat, Coğrafya” gibi dersler okutulmuştur.

Dârul-hilafet’il Aliye Medresesi’nin kuruluş dönemindeki ders programını nazar-ı dikkate alırsak ne........

© Milli Gazete