Hayâlî Efendi’nin, “Ol mâhiler ki derya içredir deryayı bilmezler” beyti, "Denizin içindeki balıklar, denizi bilmezler" manasına gelir. Bu beyit insanın içinde bulunduğu nimetlerin, hayatın veya hakikatin farkına varamaması, yanı başında olana kör kalması durumunu anlatır. Bu durumun bariz örneklerinden biri, İslam Birliği ya da ittihâd-ı İslâm ve’l-müslimîn kavramı için de geçerlidir. Ülkemizdeki mütefekkirler arasındahala İslam Birliği’nin lüzumunu, imkânını ve yollarını tartışıla dursun bu alanda ciddi pratiklerin gelişti. Mütefekkirlerin aralarında cereyan eden bu tartışmalar ise hala teorik bazı ilmi celseleri aşamıyor. Suyun içindeki mâhiler benzetmesinin tam da bu durumu özetlediğini söyleyebiliriz. Suyun dışına çıkmış olsaydık suyun hakikatinin var olduğunu görmek mümkün olacaktı. Eşyanın hakikatinin sabit olduğuna inandığımız için bu suyun da mevcudiyeti konusunda tereddüdümüz olamaz.

İslam Birliği ifadesinin bir diğer karşılığı ittihad-ı İslâm şeklindedir. Her kavramın bir sözlük bir de terim manası bulunduğu için kavramın lügat manası üzerinde durmak gereklidir. İttihad, “birlik ve tek başına olma” anlamına gelen VHD kökünden türemiştir. Kökün birlemek manasını ifade etmek istediğimizde köke, kökün ortanca harfinin türünden bir harf daha ekleriz ve kökü VahHaDe, YuvahHiDu, teVHîD kalıbına dönüştürürüz. Yazdığımız büyük harfler kök harfleri göstermektedir. Burada köke eklenen h harfi, kökü üç harfli olmaktan çıkarıp dört harfli bir hale getirmiştir. Harflerin çoğalması, anlamında zenginleştiğine delalet eder. Birlik manası, bir şeyi birleme ve tek olduğunu söyleme manasını kazanmıştır. Allah’ı bir ve tek olduğunu söylemeye tevhîd denir ki tevhid, onun dışındaki tüm varlıkları reddedip yalnızca onun tek ilah olduğunu kabul etmektir. La ilâhe illallah sözü, onu birlediğimizi ve tekliğini itiraf ettiğimiz anlatır.

Tevhid ve ittihad aynı kökten gelir ve her ikisi da kaynağını vahiyden alır. Çünkü tevhid’e inananlar, ittihad’ı savunurlar. Kök birleşme ve dayanışma anlamı ifade etmek için ittihad kalıbına dönüştürülmüştür. Bu defa VHD kökü, beş harfli bir hale gelmiş ve iVteHaDe şeklini almıştır. Asıl kalıpta bulunan vav harfi, te’ye dönüşmüş ve ivtihâd olan mastar, ittihâd halini almıştır. Görüldüğü gibi Müslümanların birleşmesini anlatan bir kelimenin morfolojik yapısı bile başlı başına gramer alanında bir gayret gerektiriyor. İttihadın zıddı, tefrikadır; ittihad, cemaat yani........

© Milli Gazete