Son güncelleme: 6 Temmuz 2026 -

Nur Mehmet Güler yazdı | Alternatif ekonomi: Geleceği beklemeden

6 Temmuz 2026 Pazartesi

Tercih edilen kaynak olarak ekle

Soru şudur: İnsanı, doğayı ve yaşamın kendisini tüketen kapitalist ekonomi karşısındaçaresizce teslim mi olacağız? Yoksa bütün umutlarımızı, siyasal iktidarın ele geçirileceğibelirsiz bir geleceğe mi bağlayacağız? Belki de asıl soru şudur: Başka bir ekonomiyibugünden kurmaya başlayabilir miyiz?

Yirminci yüzyılın toplumcu teorilerinde  bu soruya verilen cevap büyük ölçüde aynıydı. Önce siyasal iktidar ele geçirilecek, ardından üretim araçları kamulaştırılacak, özel mülkiyet ortadan kaldırılacak, merkezi planlamaya dayalı bir ekonomi kurulacak ve zamanla devlet de sınıflar da ortadan kalkacaktı. Tarih bize bunun gerçekleşmediğini gösterdi. Devlet küçülmek yerine büyüdü, bürokrasi güç kazandı ve toplum karar süreçlerinden giderek uzaklaştı. Sonuçta ortaya çıkan yapı, birçok bakımdan kapitalizmin devlet eliyle yeniden üretilmiş bir biçimi oldu.

Bugün hâlâ aynı ikilemin içinde düşünmeye devam ediyoruz. Oysa belki de yanlış olan,sorunun kendisidir. Toplumsal dönüşümü yalnızca devletin değişmesine bağladığımızsürece, toplumun kendi yaratıcı gücünü ikinci plana itiyoruz. Oysa toplum, esas olaraküretirken, paylaşırken, dayanışırken ve kendi kurumlarını oluştururken dönüşür. Bu nedenle alternatif ekonomi, geleceğin değil, bugünün meselesidir.

Demokratik cumhuriyet üzerine önemli tartışmalar yürütülüyor. Ancak her demokratik siyasal projenin bir ekonomi politikası olmak zorundadır. İnsanların gündelik yaşamına dokunmayan, üretim ve bölüşüm ilişkilerini değiştirmeyen bir demokrasinin yaşama şansı yoktur. Demokrasi toplumun üretimden tüketime kadar yaşamı belirleyen kararlara katılabilmesidir.

Türkiye’nin ihtiyacı olan ekonomi modeli, üretimi esas alan, emeği güçlendiren, çevreyleuyumlu, yerel kaynaklara dayanan ve mali sermayenin mutlak belirleyiciliğini sınırlandıran bir modeldir. Yerel üretici birlikleri, kooperatifler, belediyeler, meslek örgütleri ve demokratik halk örgütleri, yalnızca sosyal dayanışmanın değil, yeni bir ekonomik anlayışın da temel aktörleri olabilir. Alternatif ekonomi, yalnızca teorik bir tartışma değil; yaşamın içinde kurulabilecek somut kurumlar bütünüdür.

Bunu zorunlu kılan nedenler her geçen gün daha görünür hâle geliyor. Dünya ekonomisiüretimden çok finansın yönlendirdiği bir yapıya dönüşmüş durumda. Borsalarda alınankararlar, milyonlarca insanın yaşamını etkiliyor. Silah sanayisi küresel ekonominin en kârlısektörlerinden biri hâline gelirken, savaş neredeyse ekonomik büyümenin en etkili araçlarından biri olarak görülüyor. Öte yandan iklim krizi artık geleceğin değil, bugününgerçeği. Kuraklık, seller, orman yangınları ve çevresel yıkım, sınırsız büyüme anlayışınınsürdürülemez olduğunu açıkça gösteriyor.

Bu konuda Amerikalı düşünür Michael Albert’in geliştirdiği katılımcı ekonomi modeli dikkatçekicidir. Albert, ne kapitalist piyasayı ne de merkezi planlamayı çözüm olarak görüyor.Bunun yerine işçi ve tüketici konseylerine dayanan, öz-yönetimi esas alan, dayanışmayı vehakkaniyeti önceleyen katılımcı bir ekonomi öneriyor. Ona göre insanlar mülkiyetlerine ya da güçlerine göre değil; emekleri, gayretleri ve üstlendikleri fedakârlık ölçüsünde karşılıkalmalıdır. Üretim ve tüketim kararları toplumun doğrudan katılımıyla şekillenmelidir.

Günümüzde önemli olan kapitalizmi eleştirmek değil; onun yerine neyi koyacağımızıkonuşmaktır.

Alternatif ekonomi, bir devrimden sonra kurulacak uzak bir hayal değildir. Kooperatiflerde,üretici birliklerinde, yerel dayanışma ağlarında, kadın ve gençlik girişimlerinde, ekolojiküretim modellerinde ve demokratik yerel yönetim anlayışında bugünden filizlenebilir. Toplum kendi ekonomik kurumlarını kurdukça, siyasal dönüşüm de daha sağlam bir zemine oturacaktır.Eğer değişim gerçekten toplumun eseri olacaksa, onu ertelemek yerine bugünden inşa etmeye başlamalıyız. Çünkü başka bir ekonomi, yalnızca mümkün değil zorunluluktur.

Günümüzde “Demokratik Cumhuriyet” tartışması yalnızca anayasa, yurttaşlık, kimlik vesiyasal temsil başlıklarıyla sınırlı ele alınamaz. Toplumun kendi kendini yönetme iradesi ekonomik alanda da karşılık bulmalıdır.

Bu nedenle Demokratik Cumhuriyet’in mutlaka bir ekonomi politikası olmak zorundadır. Bu ekonomi politikası, ne devletçi merkeziyetçiliğe ne de piyasanın sınırsız tahakkümüne teslim olabilir. Esas alınması gereken şey, toplumun kendi ihtiyaçlarını kendi örgütlü gücüyle karşılayabileceği demokratik, üretken ve dayanışmacı bir ekonomik düzendir.

Türkiye gibi derin eşitsizliklerin, bölgesel adaletsizliklerin, işsizliğin, yoksulluğun vegüvencesizliğin ağır biçimde yaşandığı bir ülkede, demokratik dönüşüm ekonomikdönüşümden ayrı düşünülemez. Siyasal demokrasi, ekonomik bağımlılığı ortadankaldırmadıkça eksik kalır. Her Özgür yurttaşın  üreten, yöneten, denetleyen ve paylaşımsüreçlerine katılan bir politik özne hâline gelmesini hedeflemeliyiz.

Bu açıdan birinci  ilke, üretim merkezli bir ekonomi olmalıdır. Türkiye ekonomisi uzun süredir rant, borç, finansal spekülasyon ve ithalata bağımlı bir büyüme anlayışıyla ayakta tutulmaya çalışılıyor. Oysa gerçek kalkınma, üretim kapasitesinin toplum yararına örgütlenmesiyle mümkündür. Tarımda, sanayide, enerjide, teknolojide ve hizmet alanlarında yerel kaynaklara dayalı, emek gücünü koruyan ve toplumsal ihtiyaçları esas alan bir üretim modeli geliştirilmelidir.

İkinci temel ilke, yerel ekonomik örgütlenmedir. Her bölge, kendi imkânları, coğrafyası,kültürü ve üretim birikimi üzerinden ekonomik planlamaya katılmalıdır. Belediyeler,kooperatifler, üretici birlikleri, meslek odaları, sendikalar ve yerel halk meclisleri ekonomikkarar süreçlerinin parçası olmalıdır. Ekonomi yalnızca bakanlıkların, şirketlerin ve finansçevrelerinin belirlediği bir alan olmaktan çıkarılmalıdır.

Üçüncü ilke, kooperatifleşme ve demokratik işletme modelleridir. Kooperatifler sanayide,hizmet sektöründe, enerjide, gıdada, teknolojide ve barınmada  temel örgütlenmebiçimlerinden biri olarak düşünülmelidir. Çalışanların yönetime katıldığı, kârın sınırlı gruplar arasında birikmediği, emeğin ve toplum yararının esas alındığı işletme modelleriyaygınlaştırılmalıdır.

Dördüncü ilke, temel kamusal hizmetlerin piyasanın insafına terk edilmemesidir. Eğitim,sağlık, su, enerji, ulaşım, barınma ve sosyal güvenlik birer ticari meta değil; yurttaşlıkhakkıdır. Demokratik Cumhuriyet’in ekonomi politikası, bu alanları kamusal güvence altınaalmak zorundadır. Çünkü temel ihtiyaçlarını karşılayamayan bir toplumun siyasalözgürlüklerini gerçek anlamda kullanması mümkün değildir.

Beşinci ilke, ekolojik ekonomidir. Kapitalizmde kalkınma denildiğinde yalnızca büyümerakamlarına bakılıyor. Sonuçta doğayı tüketen, suyu kirleten, toprağı yok eden, havayızehirleyen bir ekonomik model, insanın geleceğini de yok ediyor. Bu nedenle DemokratikCumhuriyet’in ekonomi politikası, çevreyle uyumlu üretimi, yenilenebilir enerjiyi, yerel tarımı, suyun korunmasını ve ekolojik dengeyi esas almalıdır.

Altıncı ilke, demokratik planlamadır. Burada kastedilen, eski merkezi planlama........

© Medyascope