Yapay Zekâ ve Jevons Çelişkisi

Teknoloji dünyasında yaygın bir varsayım vardır: Bir süreç daha verimli hâle geldiğinde daha az kaynak ve enerji kullanılır, daha az zaman harcanır ve maliyetler düşer. Bu, ilk bakışta oldukça mantıklı görünse de tarih, verimliliğin her zaman daha az tüketim anlamına gelmediğini gösteriyor.

1865 yılında İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons, The Coal Question adlı eserinde dikkat çekici bir gözlem ortaya koydu. Buhar makineleri geliştikçe aynı işi yapmak için daha az kömür gerekiyordu. Doğal beklenti, kömür tüketiminin azalmasıydı. Fakat tam tersi gerçekleşti. Buhar gücü ucuzladıkça fabrikalar bu teknolojiyi daha yaygın kullanmaya başladı, üretim arttı ve yeni kullanım alanları ortaya çıktı. Sonuç olarak her bir makine daha verimli çalışmasına karşın toplam kömür tüketimi hızla yükseldi. Bu olgu bugün Jevons Çelişkisi adıyla biliniyor.

Teknoloji tarihinde bu durumun pek çok örneğiyle karşılaşıyoruz. Yakıt tasarruflu otomobiller yaygınlaştıkça insanlar daha uzun mesafeler kat ediyor. İnternet bağlantıları hızlandığında daha az değil, daha fazla veri tüketiliyor. Kısacası verimlilik artışı, çoğu zaman tüketimi azaltmak yerine daha da artırıyor.

Benzer bir durum şehir ulaşımında da görülüyor. Ulaşım ekonomisinde indüklenmiş talep olarak bilinen olguya göre, yeni bir köprü ya da otoyol yapıldığında ilk beklenti trafiğin kalıcı olarak azalmasıdır. Ancak artan ulaşım kapasitesi daha fazla kişinin otomobille yolculuk yapmasını teşvik edebilir. Daha önce toplu taşımayı kullananlar, farklı saatlerde seyahat edenler veya yolculuğunu erteleyenler yeni kapasiteden yararlanmak için yola çıkmaya başlar. Sonuçta başlangıçta rahatlayan trafik zaman içinde yeniden yoğunlaşabilir. İstanbul Boğazı'nda inşa edilen yeni köprülerin trafik üzerindeki etkisi de bu olgu bağlamında sıkça tartışılıyor. Kısacası, kapasite arttıkça talep de çoğu zaman artar.

Bugün aynı dinamiği yapay zekâ alanında da açıkça görebiliyoruz. Son birkaç yılda yapay zekâ araçları dijital içerik ve bilgi üretiminin maliyetini önemli ölçüde düşürdü. Daha önce saatler süren araştırmalar dakikalar içinde tamamlanabiliyor. Yazılım geliştirme süreçleri hızlanıyor, tasarım üretimi kolaylaşıyor, müşteri hizmetleri otomatikleşiyor ve içerik üretimi büyük ölçüde artıyor. Her bir görevin maliyeti azalırken toplam üretim kapasitesi hızla yükseliyor. Bir içerik üreticisi aynı sürede çok daha fazla içerik hazırlayabiliyor, bir geliştirici daha kısa sürede daha fazla ürün ortaya koyabiliyor, şirketler ise daha büyük operasyonları daha küçük ekiplerle yönetebiliyor.

Tam da bu noktada Jevons Çelişkisi yeniden karşımıza çıkıyor. Yapay zekâ modelleri her geçen yıl daha verimli hâle gelse de kullanımın yaygınlaşmasıyla veri........

© mahfiegilmez.com