Edebiyat ortamında en kolay kurulan cümlelerden biridir bu. Başta makul görünür bu hüküm, hatta terbiyeli, kültürlü, yerleşik bir kanaat gibi de durur icabında. Kim itiraz etse nankörlük ediyor sanılır. Oysa bu ifade, edebiyat alanının en yaygın konforlarından, beylik cümlelerindendir. İçinde yarım yamalak bir hakikat taşıyan, geri kalan kısmında kocaman bir yanılsama saklayan boş bir lâkırdı diyerek el yükseltmek mümkün.

Çok okumanın yazara katkısı vardır; dil duygusunu genişletir, hafızayı zenginleştirir, üslûp çeşitliliğini gösterir, edebiyat tarihinin imkânlarını açar. Ne var ki okuma ile yazma arasında doğrusal bir sebep-sonuç bağı kurulduğu anda iş bozulur. Niye mi? Okur olmak başka bir melekedir, yazar olmak bambaşka bir gerilim ister de ondan. Biri alımlama işidir, öteki kurma. Biri başkasının cümlesine girer, öteki kendi cümlesinin riskini taşır. Biri dikkat ister, öteki dikkatle birlikte cesaret, ritim, içgüdü, seçme kabiliyeti, ses ve hüküm ister. Bu kadarı kâfi.

İyi okur, güçlü bir yazarın ön şartı olabilir,  garantisi olamaz. Zaten edebiyat hayatında en sık görülen hayal kırıklıklarından biri buradan doğar. Yıllarca kitapların arasında yaşamış, yüzlerce romanı, şiiri, incelemeyi sindirmiş biri eline kalem aldığında kupkuru, taklitçi, ruhsuz metinler üretmesi şaşırtıcı sanılır. Oysa şaşıracak bir taraf yoktur. Çünkü okumak, başkasının tamamladığı bir mimariye hayran kalmayı öğretir. Yazmak ise temeli görünmeyen bir yapıyı sıfırdan kurmayı gerektirir. Okur, bitmiş olanı görür. Yazar, henüz yok olanı var etmeye çalışır. Bu iki hareket arasında uçurum vardır. Bir katedralin içinde gezmekle taş ocağından blok seçmek, plan çizmek, yük hesabı yapmak, kubbeyi ayakta tutmak aynı şey sayılmaz, sayılmamalıdır.

Üstelik ne var biliyor musunuz; çok okuma bazen yazının önünü açmak yerine onu sakatlar. Özellikle genç yazarlarda görülen bir tıkanma vardır: Okudukça cümle çoğalır, ses kaybolur. Kişi her şeyi bilir gibi olur, kendi cümlesine güvenemez hale gelir. Her paragrafın arkasında bir büyük gölge belirir. Bir cümle kurar, kulağına filanca romancı çalınır. Bir sahne yazar, zihninde falanca hikâyeci dolaşır. Bir karakter kurar, başkasının karakterleri omzuna abanır. Sonuçta yazı, kendine ait bir iç zorunluluktan doğmak yerine okuma hafızasının vitrini haline gelir. Kişi yazdığını değil, okuduklarının toplamını dolaşıma sokar. Bunun adına da çoğu zaman ‘edebî olgunluk’ denir. Oysa metnin damarına bakıldığında orada dolaşan şey yaşanmış bir dil değil, öğrenilmiş bir edebiyat süsüdür.

Yazarlık, kitaplarla kurulan bağdan önce dünyayla kurulan ilişkinin niteliğine dayanır. Bir insanın bakış gücü zayıfsa, hayat karşısında duyargaları körelmişse, insan sesini duymayı bilmiyorsa, ayrıntının içindeki titreşimi fark etmiyorsa, üstüne ne kadar okuma boca edilirse edilsin ortaya çoğunlukla işlenmiş malûmat çıkar.

Yazı için malzeme gerekir, evet. Ne var ki malzemenin kendisi hayatın yerine geç-e-mez. Edebiyat, okunan kitapların toplamı kadar yaşanan, gözlenen, çekilen, saklanan, bastırılan, ertelenen, utandıran, hırpalayan şeylerden beslenir. Bu yüzden kimi insanlar onca kuramsal donanıma rağmen sahici bir diyalog yazamazken, kimi ise tek bir bakışla bir ömrü açan cümle kurabilir. Yazıda belirleyici olan, hayatın içinden neyi çekip hangi yoğunlukta dile çevirebildiğindir.

Burada sezgi meselesinin öne çıktığını fark etmişsinizdir. Edebiyat konuşulurken en çok hafife alınan, en çok küçümsenen şeylerden biridir bu.

Sezgi deyince kimi çevreler hemen muğlaklık, romantizm, ölçüsüzlük, belirsizlik görür. Oysa yazarlık sezgisi denilen şey, dilin akışını, karakterin sınırını, sahnenin ağırlık merkezini, susulması gereken yeri, hızın nerede artıp nerede düşeceğini, hangi kelimenin paragrafı ayağa kaldırıp hangisinin onu öldüreceğini ayırt etme kudretidir. Bu kudret kitaplarla keskinleşebilir, eğitimle rafine hale gelebilir, ustalarla temas içinde biçim kazanabilir; gene de çekirdeği öğretilerek yerleştirilen bir aparat gibi durmaz. Bir yazarda vardır, bir başkasında seyrektir, ötekinde hiç yoktur. Yazı atölyelerinin, yaratıcı yazarlık seminerlerinin, kuram derslerinin sınırı da burada ortaya çıkar. Teknik aktarılabilse de iç duyma biçimi aktarılamaz. Yapı öğretilebilir, ses öğretilemez. Kurgunun temel ilkeleri gösterilebilir, cümlenin nabzı verilemez. Yazının neden yürüdüğünü çözümlemek mümkündür, bu yürüyüşü yeni bir metinde yeniden doğurmak ayrı bir iştir. Bu noktada teknik ile yetenek arasında yıllardır süren tartışma da berraklaşmaktadır. Teknik küçümsenecek bir şey değildir. Hatta yazarlık hevesi taşıyan nice insanı ilk tökezlemesinde ele veren şey teknik eksikliktir. Ritimsiz paragraf, gevşek kurgu, konuşmayan diyalog, gereksiz tasvir, taşıyamadığı imge, dağınık zaman örgüsü, sahne ile özet dengesini kuramama, bakış açısındaki savrulma… Bunların hepsi teknik sorunlardır ve çok çalışarak büyük ölçüde düzeltilebilir. Yazının marangozluğu vardır, bunu inkâr eden kişi ham kabiliyete kutsallık yükleyip kendi kolaycılığına mazeret üretir. Ne ki teknik kusursuzluğu, edebî değerin kendisi sanmak da ayrı bir yanılgıdır. Çünkü teknik, metni ayakta tutar, ruh üflemez. İnşa düzgün olabilir, ortada yaşama emaresi bulunmayabilir. Bir metin hatasız olduğu halde cansız kalabilir. Hatta edebiyat tarihinde insanı en az etkileyen metinlerin bir kısmı, fazlasıyla kontrollü, ölçülü, hesaplı metinlerdir. Hiç düşmezler, hiç sıçramazlar. Hiç dağılmazlar, hiç yanmazlar. Risk almazlar anlayacağınız. Okur, kitabı bitirince elinde ustalık duygusu kalır, fakat iz kalmaz.

Yetenek denilen şey de çoğu zaman yanlış anlaşılır. Sanki gökten inen, çalışma istemeyen, kendiliğinden sonuç veren bir lütufmuş gibi konuşulur durur. Hâlbuki gerçek yetenek, ham bir parlama değil, imkânı erkenden sezip onu disipline sokabilme kapasitesidir. Yetenekli yazar, dili daha erken duyar, malzemenin içindeki özü daha çabuk seçer, sıradan görünen ayrıntının hangi anda parlayacağını daha çabuk anlar. Bunun üstüne uzun emek binmediğinde o yetenek de kısa sürede kendini tekrar eden bir gösteriye dönüşür. Demek ki sorun teknik mi, yetenek mi sorusu değildir. Asıl soru şudur: Kime ne kadar teknik gerekir, kimde nasıl bir cevher vardır, kişi kendi sınırını tanıyıp ona göre nasıl bir çalışma disiplini kurar? Yazının tabiatı, herkese aynı reçeteyi vermez. Birine fazladan yapı gerekir, ötekine fazladan cesaret. Birinin dili kıt, birinin dili taşkındır. Birinin kurgu aklı güçlü, birinin atmosfer kurma sezgisi yüksektir. Her yazarı aynı eğitim şemasına sokan anlayış, edebiyatı canlı bir oluş olmaktan çıkarıp standardize edilmiş bir üretim bandına çevirir.

Akademik edebiyat meselesini de unutmamak gerekir. Son yıllarda üniversite çevrelerinde, seminerlerde, yüksek lisans ve doktora koridorlarında edebiyat üzerine son derece gelişmiş bir terminoloji dolaşmaktadır. Metin çözümleme araçları çoğaldı, kuramsal repertuvar genişledi, disiplinler arası okuma biçimleri yaygınlaştı. Bunlar bir kazanımdır. Edebiyatı salt “beğendim-beğenmedim” düzeyinden çıkarıp kavramsal bir bakışa taşıyan her çaba önemlidir. Ne var ki akademik alanın bu birikimi, yaratıcı üretim meselesinde çoğu zaman beklenen karşılığı vermez. Hatta bazen tam aksine, metni doğuran ilk dürtüyü sakatlayan denetim mekanizmasına dönüşür. Çünkü akademik zihnin ana refleksi açıklamak, sınıflandırmak, konumlandırmak, ilişkilendirmek, kaynaklandırmaktır. Yaratıcı yazının ilk refleksi ise duymak, yakalamak, bozmak, saklamak, sıçramak, bazen kurala direnmek, bazen ölçüyü bilerek ihlal etmektir. Akademik bilinç, metni anlamak için müthiş araçlar sunarken metin kurmak için her zaman aynı ölçüde verimli çalışmaz.

Bunun acı bir faturası olacak elbette: Edebiyat üzerine çok şey bilen, metin teorisini iyi kavramış, dönemleri, akımları, poetik tartışmaları ustalıkla anlatan kimi isimler yaratıcı yazıda şaşırtıcı ölçüde yavan metinler çıkarabiliyor. Çünkü bilgi ile yaratma kuvveti arasında gizli bir hiyerarşi yoktur. Shakespeare üstüne mükemmel ders anlatmak, güçlü bir sahne yazmayı kendiliğinden sağlamaz. Roman teorisini ezbere bilmek, canlı bir roman kişisi kurdurmaz. Şiir tarihi anlatmak, şiir yazdırmaz. Hatta kuram bilgisi bazen yazma anında gereğinden fazla bilinç doğurur; kişi metni yaşamak yerine sürekli denetler, ölçer, yerleştirir, doğrular. Sonuçta yazı, kendi nabzıyla ilerlemek yerine yazarının kafasındaki kuramsal mahkemenin önünde ifade veren bir sanığa döner. Her cümle aklanmak ister, her imge gerekçelendirilir, her sapma kontrol altına alınır. Böyle bir ortamda sürpriz çıkmaz. Oysa edebiyat, biraz da dilin kendi yolunu açmasına izin verme sanatıdır.

Akademik edebiyatın üretim sorununu yalnızca bireysel yetersizlikle açıklamak da eksik kalır. Kurumsal yapı, riskten hoşlanmaz. Ölçülebilir olanı sever. Açıklanabilir, alıntılanabilir, kaynaklandırılabilir, tanımlanabilir metinler güven verir. Bu yüzden pürüz, taşkınlık, tuhaflık, sesin tekilliği, biçimsel cüret, hatta bazen serseri enerji sistem için fazla zahmetlidir. Dergi dosyalarında, jüri raporlarında, yaratıcı yazarlık değerlendirmelerinde, başarılı bulunan pek çok metnin birbirine benzemesi tesadüf değildir. Hepsi okunmuş, işlenmiş, dengelenmiş, sterilize edilmiş bir yazı ahlâkından çıkar. Dışarıdan bakınca kusur azdır ama içine girince yaşam seyrektir. Oysa büyük edebiyat çoğu zaman kusursuzluktan değil, kuvvetten doğar. Bir cümlede taşma vardır, bir karakterde aşırılık vardır, bir sahnede kontrol kaybı vardır, bir yapı tercihinde tehlike vardır. Bunlar olmadan metin yerli yerinde durur, pek azı hafızaya kazınır.

“Çok okuyan iyi yazar olur” yargısının edebiyat ortamında böylesine yaygın kabul görmesinin bir sebebi daha var: Bu cümle demokratik görünür. Emek vurgusu taşır. Herkese açık bir yol telkin eder. Sanki kapı herkese aynı şekilde açıktır: Oku, biriktir, sonra yaz. İç rahatlatıcıdır. Kimseyi incitmez. Oysa gerçekte edebiyat bu kadar eşitlikçi bir alan değildir. Emek şarttır, gene de emek her zaman aynı sonucu vermez. İki insan aynı yoğunlukta okur, aynı disiplinde çalışır, aynı hevesi taşır; biri birkaç sayfada canlı bir dünya kurar, öteki yıllarca düzgün metinler yazıp bir türlü eşik atlayamaz. Bunu söylemek sert gelir; ne var ki hakikatin kendisi çoğu zaman teselli dağıtmaz. Edebiyat, yeteneğin, sezginin, hayat duygusunun, dil kulağının ve çalışmanın karıştığı acımasız bir sahadır. Kimsenin hakkı peşinen garanti edilmez.

Kaldı ki çok okuyan insanın yazıda düştüğü başka bir tuzak daha vardır: Edebiyatı yaşanan bir mesele olmaktan çıkarıp referanslar toplamına indirmek. Böyle metinlerde yazar, asıl derdini kurmak yerine okuma geçmişini sergiler. Her sayfada bir yankı, her imgenin arkasında bir gönderme, her cümlede bir edebiyat bilinci dolaşır. Dışarıdan bakınca kültürlü görünür, içeriden bakınca kımıldamaz, fıss. Okur, yazarın kütüphanesine girmiş hisseder kendini. Bu tür yazılar genellikle ‘ince, katmanlı, zengin’ sıfatlarıyla övülür. Bir süre sonra unutulur gider. Çünkü edebiyatın asıl katmanı, dipnot ihtimali değil. Büyük metin, bilgisini saklamayı da bilir. İçinde taşıdığı külliyatı bağırarak değil, dönüştürerek gösterir.

Buradan hareketle asıl hükmü daha sert kurmak gerekmekte belki de: Çok okumak, kimi zaman iyi yazarlığın önünde bir engeldir. Evet, engel! Kişi okuma birikimini yazının hizmetine veremiyorsa, okuduklarını yaratıcı dönüşüme uğratamıyorsa, dilini başkalarının gölgesinden çıkaramıyorsa, okuma bir sermaye olmaktan çıkar, ağırlığa dönüşür. Bu yüzden iyi yazarların ortak özelliği sadece çok okumaları değildir. Asıl ortaklık, okuduklarını nasıl unuttuklarında yatar. Kör taklitten kurtulacak kadar unutur, özü kendi bünyesine katacak kadar hatırlarlar. Etkiyi tekrar etmezler; etkiden yeni bir ses çıkarırlar. Asıl ustalık burada başlar.

Yazarlığın özü, bir iç zorunluluk meselesidir. Kimi insan yazar, çünkü yazmasa içindeki yoğunluk başka türlü dağılmaz. Kimi insan ise yazar olmak fikrini sever, yazının kendisini değil. Çok okuyanlar arasında ikinci gruba sık rastlanır. Edebiyat ortamını, yazar kimliğini, entelektüel havayı, kültürel itibarı severler. Kitaplarla çevrili hayat hoşlarına gider. Ne var ki masaya oturduklarında cümleyi sürükleyen iç baskı yoktur. Yazı, yaşamsal bir ihtiyaç olmaktan çıkıp kültürel bir performansa dönüşür. Ortaya çıkan şey de tam olarak budur: Üretim görüntüsü. Dışı edebiyat, içi boşluk.

Elbette burada okumanın kıymetini küçümsemek gibi kaba bir sonuca savrulmak da anlamsız olur. Kötü okurdan iyi yazar çıktığı pek seyrek görülür. Dilsiz bir hayatın içinden büyük edebiyat doğması kolay iş değildir. Okumak şarttır; cümle imkânlarını görmek için, dilin tarihle bağını kavramak için, büyük örneklerin önünde kendi acemiliğini fark etmek için, taklitten sıyrılmak için, estetik haysiyet edinmek için… Sorun, okumayı sihirli anahtar sanmaktır. Okuma, yazının hammaddelerinden biridir. Yazı ise o hammaddelerin ateşte değişmesiyle oluşur. Ateş yoksa malzeme yığınının kendisi bir anlam taşımaz.

Dergilerin, jürilerin, akademik çevrelerin, kültür sayfalarının en çok hoşlandığı efsanelerden biri de budur işte. Çünkü “çok okuyan iyi yazar olur” hükmü güvenli bir cümledir. Kimseyi sarsmaz. Oysa daha doğru, daha rahatsız edici, daha dürüst cümle şu olmalıdır: Çok okuyan kişi, yazarlık için gerekli zemini güçlendirebilir, iyi yazar olup olmayacağı bambaşka bir hesaplaşmanın sonucudur. Burada devreye karakter girer, idrak girer, dünyayı algılama biçimi girer, ritim girer, ses girer, cesaret girer, acıya dayanma gücü girer, silme yeteneği girer, kendi cümlesini kurarken yalnız kalabilme kudreti girer. En önemlisi de şudur: Başkasının yazdığını hayranlıkla okumakla yetinmeyip, kendi eksik, tehlikeli, kusurlu, titreşen cümlesinin sorumluluğunu alabilmek.

Yazarlık biraz da bu yüzden seçkin bir alandır. Çok kitap görmüş olmakla açılmaz, çok teori bilmekle güvenceye alınmaz, çok alıntı taşımakla derinleşmez. Bazen bir ömürlük okumayı tek bir hakiki cümle kurtarır. Bazen devasa kütüphaneler bir tek canlı paragraf etmez.

Edebiyatın adaleti acımasızdır, gösterişe kapılmaz. Önünde sonunda metne bakar. O metin ya yaşıyordur ya yaşamıyordur. Aradaki farkı da herkes illâki hisseder.

Yazının sonunda hükmü bir kez daha açık kılmak icap eder. Çok okuyanın iyi yazar olacağı inancı, edebiyatın konforlu hurafelerinden biridir. Okuma birikimi mühimdir. Yine de yazıyı doğuran şey, okunan sayfa sayısından çok, insanın kendi sesiyle ne ölçüde yüzleşebildiğidir.

Edebiyat, kütüphaneden çıkan kadar, insanın kendi karanlığından, kendi dikkatinden, kendi ritminden, kendi yarasından çıkar. Bir yazarı yazar yapan şey de çoğu zaman ne kadar okuduğu değil, okuduklarından sonra geriye kendisinden ne kaldığıdır.

YUSUF ALPASLAN ÖZDEMİR

© Maarifin Sesi