Araştırılırsa görülecektir ki, kelam âlimlerimizin, Cenâb-ı Hakk’ın varlığını ve birliğini aklî ve ilmî metotlarla ispat etmek, dolayısıyla da inkâr ve şirkin batıl olduğunu ortaya koymak için kullandıkları delillerin tamamı, aslında Kuran kaynaklıdır; Kuran’dan çıkarılmıştır. Bunların en önemlilerinden biri de temanü delilidir. Bu delil, tevhidi (Allah’ın birliğini) “zıddını iptal ederek” ispatlar.

Şöyle ki, kâinatta birden fazla yaratıcı olması durumunda âlemdeki noksansız ve kusursuz düzen ve denge bozulur. Çünkü mahlûkat üzerinde tasarrufta bulunan birden fazla ilahın irade ve icraatları arasında çatışma çıkar.

İşte bu yazımızda bu temanü delilinden ve bu delilin ateizmi nasıl çürüttüğünden bahsedeceğiz.

1- Burhan-ı Temanünün Manası ve Kuran’dan Mesnedi

Temanü delili Kuran’da anlatılan ve yaygın olarak kullanılan güçlü bir delildir. Kelam âlimlerince “burhan-ı temanü” diye anılır.

Temanü, kelime anlamı olarak “iki gücün birbirine engel olması, karşılıklı olarak birbirini engellemesi, etkisiz kılması” demektir.

Kelam ilminde ise, birden fazla yaratıcı olması halinde kâinattaki nizamın, düzenin bozulacağı esasına dayanan bir delildir.

Bu delili daha iyi anlayabilmek için “ulûhiyet” yani “ilahlık” ne demektir, buna da temas etmeliyiz.

Akl-ı selim sahibi her insan bilir ve anlar ki, ulûhiyet/ ilahlık sıfatıyla nitelenen ve varlığı zatının iktizası olan, yani “vacibu’l- vücud” olan varlık, tam bir ilim, kudret, mutlak bir hâkimiyet ve üstünlük sahibidir. Bu durum, ilah olmanın zaruret ve şartıdır. Aksi halde o varlık ilah sayılamaz.

Ulûhiyet vasfı taşıyan, her bakımdan birbirine eşit iki ilah bulunması muhaldir. Yaratmakta, nizam vermekte ve hükmetmekte tek ve eşsiz olmak, ilah olmanın icabı olduğundan, iki ilahın ittifak edip anlaşmaları imkânsızdır.

Buna rağmen haşa bu niteliklerde birbirine eşit iki ilahın bulunduğu farz edilse bile, aralarında ihtilaf; irade ve hükümlerinde çatışma olacağı muhakkaktır. Mesela ilahlardan biri bir şeyin olmasını, diğeri de olmamasını murad etse, bir çatışma zuhur edeceği çok açık bir hakikattir. Bu da âlemde kurulu düzenin bozulmasına ve yıkılmasına sebep olur. Âlemin düzen ve nizamı devam ettiğine göre iki ilahın bulunması batıl; eşsiz ve benzersiz tek bir ilahın, yani Zât-ı Vacibü’l- vücud olan Allah Teâlâ’nın varlığı da güneş gibi apaçık bir hakikat olur.

Temanü Delilinin Kuran’daki Dayanağı Olan İki Ayet-i Kerime:

Kuran-ı Kerim’de muhtelif yerlerde işaret edilmekle beraber, iki ayet-i kerime bu gerçeğe açık ve net olarak vurgu yapar. Bu ayetler şunlardır:

“Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilâhlar olsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu. Demek ki, Arş’ın Rabbi Allah, onların nitelemelerinden uzaktır, yücedir.” (Enbiya: 22)

Bu ayet-i kerime, temanü delilinin en çekirdek noktasına temas etmekte, delilin mahiyetini son derece kesin ve net olarak, öz bir şekilde ortaya koymaktadır. Zira Kuran-ı Kerim sadece mana yönüyle değil,........

© İstiklal