Birkaç yıl önce bir velim yanıma geldi. Elinde, ödev olarak verdiğim kitaplar vardı. Kitapları masama doğru uzatarak şöyle dedi:

“Hocam, bu kitaptaki ödevler Ali’ye çok basit geliyor. Ona daha zor ödevler verebilir misiniz? Bu şekilde üst seviyeye çıkamaz.”

Cümle sakin söylenmişti ama içinde başka bir anlam vardı. Henüz yolun başındaki bir çocuğun birkaç basamağı hızla atlaması isteniyordu. O an düşündüm: Velilerimin arasında çok farklı istekleri olanlar var aslında. Daha zor isteyenler. Daha hızlı isteyenler. Daha kolay isteyenler. Daha erken sonuç görmek isteyenler…

Bu yazı, o görünmeyen isteklerin hikâyesi.

Beklenti ile Baskı Arasındaki İnce Çizgi

Velinin beklentisi kıymetlidir. Beklenti, çocuğa “Sana inanıyorum” mesajı verebilir. Fakat beklenti gelişim hızını zorlayan bir baskıya dönüştüğünde, çocuğun iç dengesini sarsabilir. Çünkü eğitim bir merdiven değil; bir büyüme sürecidir. Her basamağın sindirilmesi gerekir.

Çocuk çoğu zaman zorlanmaktan değil, yeterince takdir edilmemekten yorulur. Ama bazen de sürekli “daha zor, daha ileri, daha hızlı” çağrıları, öğrenmeyi bir keşif olmaktan çıkarıp performans yarışına dönüştürür. Eğitim psikolojisi bize şunu söyler: İçsel motivasyon merakla beslenir; dışsal baskıyla değil. Aşırı zorlanma, özellikle küçük yaşlarda, öğrenmeye karşı görünmez bir direnç oluşturabilir.

Jean-Jacques Rousseau çocuğun doğasına uygun ilerlemesi gerektiğini vurgularken, aslında hızın değil uyumun önemli olduğunu anlatıyordu. Çocuk bir proje değildir; zamana yayılan bir oluş hâlidir.

Uluslararası veriler de bu dengeye işaret ediyor. OECD raporları, aile beklentisinin aşırı performans baskısına dönüştüğü ortamlarda öğrencilerin başarısızlık korkusunun arttığını ortaya koyuyor. Nörobilim araştırmaları ise sürekli yüksek beklenti altında olan çocuklarda stres hormonlarının arttığını; bunun da dikkat ve problem çözme süreçlerini olumsuz etkileyebildiğini gösteriyor. Yani daha zor her zaman daha iyi anlamına gelmiyor.

Dünyaya baktığımızda farklı yaklaşımlar görüyoruz. Finlandiya’da erken yaşlarda akademik zorlamadan çok öğrenme sevgisi önceleniyor. Buna karşılık Güney Kore’de yoğun sınav kültürü yüksek aile beklentisiyle birleştiğinde öğrenciler üzerinde ciddi bir performans baskısı oluşturabiliyor. Japonya ilkokullarında ise ilk yıllarda akademik derinlikten önce sorumluluk ve topluluk bilinci inşa ediliyor. Bu farklılık, beklentinin eğitim kültürünü nasıl şekillendirdiğini gösteriyor.

Geçen yıl bir öğrencim deneme sınavında oldukça yüksek bir puan almıştı. Sınıfta mutluydu. Ertesi gün yüzü asıktı. “Babam 100 alabileceğimi söyledi,” dedi. O an şunu fark ettim: Bazı çocuklar başarısızlıktan değil, yetememekten korkuyor. Ve bu korku, sessizce içlerine yerleşiyor.

Çocuk gelişim ister, yarış değil. Zorluk gereklidir; ama zamanında ve dozunda. Beklenti destek olduğunda büyütür; aceleye dönüştüğünde yorar. Çocuğu diğer çocuklarla değil, kendi dünkü hâliyle kıyaslamak gerçek ilerlemenin ölçüsüdür.

Belki de asıl soru şudur: Çocuğu üst seviyeye çıkarmak mı istiyoruz, yoksa öğrenme sevgisini koruyarak yükselmesini mi?

Çünkü eğitim, bir çiçeği çekerek büyütmek değil; ona uygun toprağı ve zamanı sunmaktır.

© İstiklal