Bir sabah marketin kapısı açılır. Soğutucular gece boyunca uzaktan ısıtılmıştır. Dondurulmuş ürünler erimiş, sebzeler bozulmuş, bazı reyonlarda duman yükselmiştir. Çalışanlar rafları boşaltıp çöpe taşır. Raflar boş değil. Raflar eriyor.

Aynı günlerde, binlerce kilometre ötede gemiler limana yanaşamaz. Buğday yüklemeleri bir ayda dibe vurur. İki sahne birbirine benzemiyor, ama ikisi de aynı şeyi söylüyor: Gıda artık yalnızca tarlada değil, ekranda ve limanda da kırılıyor.

12 Ekim’de Fransa’da yaşanan tam olarak buydu. Paris savcılığının “geniş çaplı” diye nitelediği saldırıda, internete bağlı soğutma sistemlerinin sıcaklığı gece boyunca 50 dereceye kadar çıkarıldı. Saldırı en az 350 mağazayı etkiledi; gıda kayıpları yaşandı, bazılarında duman ve yangın bildirildi.

Gıda krizini çoğunlukla yalnızca üretim açığı olarak okumaya alışkınız. Oysa FAO, 2026 küresel tahıl hasadının geçen yılın biraz altında kalsa da kayıtlardaki ikinci en yüksek hasat olmasını bekliyor. Stoklar hâlâ tampon işlevi görüyor. Sorun yalnızca üretim miktarında değil, sistemin aynı anda birden fazla yerden zorlanmasında. Bir yanda soğuk zinciri hedef alan dijital müdahaleler, öte yanda limanları ve ticaret koridorlarını kilitleyen çatışmalar var. Bunlara güçlenen El Niño’nun kuraklık ve sel riskleriyle, sulanan tarım alanlarında sessizce biriken su stresi ekleniyor. Her biri tek başına yönetilebilir olabilir. Kırılgan bir düzenle karşılaştıklarında ise birbirlerinin etkisini büyütebilirler.

Bunu “bileşik gıda kırılganlığı” diye adlandırabiliriz: gıda düzeninin farklı halkalarındaki zayıflıkların birbirini güçlendirmesiyle oluşan ve aynı anda ya da art arda gelen tehlikelerle baş etmeyi zorlaştıran durum. BM Afet Risk Azaltma Ofisi (UNDRR), tehlikelerin aynı anda ya da art arda etkileşerek etkilerini büyüttüğü durumu “bileşik risk” olarak tanımlıyor. Ben bu yaklaşımı gıda sistemine, kırılganlık tarafından bakarak uyguluyor ve kavramı UNDRR’ın afet tanımına dayandırıyorum. Bu tanıma göre afet, tehlikeli bir olayın maruziyet, kırılganlık ve kapasite koşullarıyla etkileşerek toplumun işleyişini ciddi biçimde bozmasıdır. Bileşik gıda kırılganlığı bu denklemin ortasındaki koşuldur. Tehlike bir siber saldırı da olabilir, bir liman saldırısı ya da aşırı bir hava olayı da. Riski “Tehlike × Maruziyet × Kırılganlık ÷ Kapasite” olarak düşündüğümüzde tablo netleşir: Tehlikeler çoğaldıkça ve kapasite daraldıkça risk katlanarak büyür.

Bu tabloyu üç veri yeterince anlatıyor. FAO Gıda Fiyat Endeksi Eylül’de 136 puanla 2022 sonundan bu yana en yüksek seviyesine ulaştı ve artışı........

© Hürses