Bilal Erdoğan’ın yakın zamanda FETÖ’nün ortaya çıkışını Türkiye’de dindarlar üzerinde geçmişte kurulan baskıyla ilişkilendiren sözleri tartışma yarattı. Bu sözlere tepki gösterenlerin önemli bir bölümü, FETÖ’nün bütün sorumluluğunu kendi mensuplarında ve lider kadrosunda görmek gerektiğini, Kemalizmle böyle bir yapı arasında bağlantı kurmanın yanlış olduğunu ileri sürdü. Elbette FETÖ’nün yaptıklarının ahlâkî, hukuki ve siyasi sorumluluğu öncelikle örgütün kendisine ve mensuplarına aittir. Hiçbir tarihsel şart, bir örgütün gizlice devlet kurumlarına yerleşmesini, mensuplarının bağlı oldukları hukuk düzeni yerine örgüt hiyerarşisinin emirlerini uygulamasını veya demokratik bir hükümeti devirmeye teşebbüs etmesini mazur gösteremez.

Fakat bir yapının yaptıklarından kimin sorumlu olduğu ile o yapının hangi tarihsel ve toplumsal şartlarda ortaya çıktığı bir ölçüde farklı meselelerdir. Bu ikinci konuya bakıldığında, Bilal Erdoğan’ın işaret ettiği noktanın bütünüyle haksız olduğunu söylemek güçtür. FETÖ ve benzeri kapalı dini yapılanmaların ortaya çıkmasında Kemalist dönemin din ve kamuda istihdam politikalarının önemli bir rol oynamış olması kuvvetle muhtemeldir. Bu faktörlerin tek başına belirleyici olduğunu söylemek doğru olmaz; fakat bunları hiç yokmuş gibi davranmak da tarihsel gerçekliği eksik okumak anlamına gelir.

Baskı, dışlanma ve gizlenme kültürü

Kemalist tek parti döneminin önemli özelliklerinden biri yeni bir insan ve yeni bir toplum yaratma arzusuydu. Bu projenin merkezinde dinin toplumsal ve kamusal etkisini azaltmak bulunuyordu. Dini kurumlar kapatıldı veya sıkı biçimde devlet denetimine alındı, dini eğitim alanı büyük ölçüde daraltıldı ve dindarlığın kamusal görünürlüğüne şüpheyle yaklaşıldı. Özellikle Sünni dini gruplar, açık biçimde örgütlenmenin ve faaliyet göstermenin güçleştiği bir ortamda kendilerini korumanın yollarını aramak zorunda kaldılar.

Baskının doğal sonuçlarından biri gizlenmedir. Bir kimlik açıkça yaşanamıyorsa tamamen ortadan kalkmayabilir; yeraltına iner, küçük ve güvenilir çevreler içinde varlığını sürdürür, mensuplarını birbirine bağlayan kapalı ilişkiler geliştirir ve dışarıya karşı gerçek kimliğini mümkün olduğunca saklar. Türkiye’de bazı dini cemaatlerde daha sonra güçlü biçimde görülen gizlilik kültürünün tarihsel kaynaklarından biri burada aranmalıdır. Hatta bu kapalı yapıların, baskı dönemlerinde dini hayatın ve dini bilginin sonraki nesillere aktarılmasında belirli bir işlev gördüğü de söylenebilir.

Buna bir başka önemli faktörü daha eklemek gerekir: Dindarların yalnızca dini hayatlarında değil, kamu görevlerine girişte de uzun yıllar karşılaştıkları dışlanma. Türkiye’de belirli dönemlerde dindar kimliğin açıkça görünür olması, özellikle askerî ve yüksek bürokratik görevlerde ciddi bir dezavantaj yaratabiliyordu. Başörtüsü, namaz kılma, dini çevrelerle ilişki veya aile hayatındaki muhafazakâr özellikler kişilerin mesleki hayatlarını etkileyebiliyor, bazı kurumlarda fiilî eleme ölçütlerine dönüşebiliyordu.

Böyle bir düzen doğal olarak iki tür davranışı teşvik eder. Birincisi, dindar insanlar kamudan uzak durabilir ve devlet görevlerini kendi dünyalarının dışında görebilir. İkincisi ve daha tehlikelisi ise, kamu görevine girmek isteyen bazı insanlar gerçek........

© Hür Fikirler