Avukatlarda Mesleki Tükenmişlik Sendromu: Savunmanın İçten Aşınması

Duygusal Emek, İşkoliklik, Negatif Duygu ve Psikolojik Dayanıklılık Üzerine Bir Değerlendirme

Avukatlık, yalnızca hukuki bilgiye, usul becerisine ve temsil yeteneğine dayanan teknik bir meslek değildir; aynı zamanda yoğun duygusal emek, yüksek sorumluluk, sürekli çatışma, belirsizlik, müvekkil baskısı, ekonomik kaygı ve yargısal etkisizlik hissiyle örülü bir mesleki varoluş biçimidir. Avukat, bir yandan bağımsız savunmayı temsil eden kamusal bir özne olarak adalet mekanizmasına katılırken, diğer yandan serbest meslek mensubu olarak piyasa koşulları, rekabet, gelir belirsizliği ve müvekkil memnuniyeti baskısıyla karşı karşıya kalır. Bu ikili yapı, avukatın mesleki kimliğini sürekli bir gerilim alanında tutar. Bu makalede avukatlarda mesleki tükenmişlik sendromu; duygusal tükenme, duyarsızlaşma, kişisel başarı hissinde azalma, işkoliklik, negatif duygu, kronik yorgunluk, mesleki imaj ve psikolojik dayanıklılık kavramları çerçevesinde incelenmektedir. Türkiye’de Sakarya, Eskişehir, İzmir-Manisa, Diyarbakır ve Erzurum örneklerinde yapılan çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, avukatlarda tükenmişliğin merkezinde çoğu zaman duygusal tükenmenin yer aldığı; işkolikliğin tükenmişliği artırdığı; duygusal tükenmenin negatif duyguyu beslediği; mesleki imajın ise psikolojik dayanıklılık aracılığıyla kronik yorgunluğu azaltabildiği görülmektedir. Bu bağlamda avukat tükenmişliği, bireysel zayıflık değil, savunma mesleğinin yapısal, psikolojik ve kurumsal baskılar altında içten aşınmasıdır.

Giriş: Başkasının Krizini Taşıyan Meslek

Avukatlık mesleği çoğu zaman dışarıdan güçlü görünmeyi gerektirir. Avukat bilmelidir, çözmelidir, cevap vermelidir, strateji kurmalıdır, müvekkili sakinleştirmelidir, duruşmada dağılmamalıdır, hâkim karşısında sarsılmamalıdır, karşı tarafın saldırganlığına kapılmamalıdır. Ancak bu güçlü görünme zorunluluğu, avukatın kendi iç yorgunluğunu çoğu zaman görünmez kılar.

Avukata gelen kişi çoğu zaman hayatının olağan, dengeli, güvenli bir anında gelmez. Bir boşanmanın, tutuklama tehdidinin, haczin, miras kavgasının, ağır bir suçlamanın, haksız fesih duygusunun, itibar kaybının, aile krizinin veya derin bir mağduriyet hissinin içinden gelir. Müvekkil, avukata yalnızca “hukuki mesele” getirmez; korku, öfke, hayal kırıklığı, adalet arzusu, intikam isteği, çaresizlik ve bazen de dağılmış bir gerçeklik algısı getirir. Avukat bu krizin hukuki temsilcisidir; fakat aynı zamanda bu krizin ilk düzenleyici temas noktalarından biridir. Müvekkilin ham duygusunu hukuki dile çevirmek, öfkeyi talebe, korkuyu stratejiye, dağınık anlatıyı kronolojiye, haksızlık hissini ispat rejimine dönüştürmek zorundadır. Bu nedenle avukatlık, yalnızca normatif bir faaliyet değil, aynı zamanda yoğun bir duygusal regülasyon pratiğidir.

Avukatlarda mesleki tükenmişlik tam da bu noktada ortaya çıkar. Tükenmişlik, yalnızca çok çalışmanın, çok duruşmaya girmenin veya çok dosya taşımanın sonucu değildir. Avukat, başkasının krizini sürekli temsil ettiği; belirsizlik içinde kesinlik üretmesi beklendiği; yargı sisteminin yavaşlığı, müvekkilin aceleciliği ve piyasanın baskısı arasında sıkıştığı için tükenir.

Tükenmişlik Kavramı ve Avukatlık Mesleğine Uyarlanması

Tükenmişlik kavramı, genel olarak insanlarla yoğun ve yüz yüze ilişki gerektiren mesleklerde ortaya çıkan; duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalma boyutlarıyla açıklanan bir sendrom olarak ele alınmaktadır. Avukatlık da bu tanıma son derece uygun bir meslektir. Çünkü avukat yalnızca metinlerle, kanunlarla, kararlarla değil; insan acısıyla, çatışmayla, korkuyla, beklentiyle ve adaletsizlik duygusuyla çalışır.

Maslach modelinin üç boyutu avukatlık pratiğinde özel biçimlerde görünür.

Duygusal tükenme, avukatın artık başkalarının krizine temas edecek iç kapasiteyi kaybetmeye başlamasıdır. Telefon sesi ağır gelir, yeni dosya heyecan değil yük duygusu doğurur, müvekkil görüşmeleri mesleki temas olmaktan çıkarak psikolojik tüketim alanına dönüşür.

Duyarsızlaşma, avukatın müvekkile, karşı tarafa, mahkemeye veya dosyaya karşı soğuk, mekanik ve mesafeli bir tutum geliştirmesidir. Bu bazen kötü niyet değil, kendini koruma mekanizmasıdır. Ancak uzun vadede savunmanın insani niteliğini aşındırabilir.

Kişisel başarı hissinde azalma ise avukatın “ne yaparsam yapayım sonuç değişmiyor” duygusuna kapılmasıdır. Dilekçelerin okunmadığı, duruşmanın formaliteye dönüştüğü, savunma taleplerinin ciddiye alınmadığı ve kararın önceden verilmiş gibi hissedildiği durumlarda bu duygu derinleşir.

Bu üç boyut birlikte değerlendirildiğinde, avukatlıkta tükenmişlik yalnızca bireysel bir psikolojik sorun değil, savunma işlevinin kurumsal koşullarıyla da bağlantılı bir mesleki aşınmadır.

Türkiye’de Avukat Tükenmişliğine İlişkin Ampirik Zemin

Türkiye’de avukatlarda mesleki tükenmişlik üzerine yapılan çalışmalar sınırlı olmakla birlikte, mevcut araştırmalar mesleğin tükenmişlik bakımından ciddi riskler taşıdığını göstermektedir.

Sakarya örneğinde yapılan yüksek lisans çalışmasında, 149 avukat üzerinde Maslach Tükenmişlik Ölçeği uygulanmış; avukatların duygusal tükenmişlik ve kişisel başarı alt boyutları bakımından yüksek düzeyde, duyarsızlaşma alt boyutu bakımından ise düşük düzeyde tükenmişlik yaşadıkları sonucuna ulaşılmıştır. Bu bulgu son derece önemlidir. Çünkü avukatlarda tükenmişlik her zaman ilgisizleşme, soğuma veya kaba duyarsızlaşma şeklinde ortaya çıkmayabilir. Aksine, avukat hâlâ duyarlı olduğu, hâlâ müvekkilin krizini taşıdığı, hâlâ adalet idealinden kopamadığı için tükenebilir. Bu nedenle avukatın tükenmişliği bazen duyarsızlaştığı için değil, duyarsızlaşamadığı için derinleşir.

Eskişehir örneğinde yapılan çalışmada ise 143 avukat üzerinden Maslach ölçeği uygulanmış, yapısal eşitlik modeliyle tükenmişliğin alt boyutları incelenmiştir. Çalışmada duygusal tükenmenin tükenmişliği en fazla etkileyen boyut olduğu; duygusal tükenmedeki bir birimlik artışın tükenmişliği 0.96 birim artırdığı belirtilmiştir. Bu sonuç, avukatlık mesleğinde tükenmişliğin çekirdeğinde çoğu zaman “insan yükü”nün bulunduğunu göstermektedir. Dosya sayısı, duruşma yoğunluğu, ekonomik baskı ve rekabet elbette önemlidir; fakat asıl aşındırıcı alan, avukatın sürekli insan kriziyle temas etmesidir.

İzmir-Manisa örneğinde 162 avukat üzerinde yapılan çalışmada ise tükenmişliğin negatif duygu üzerindeki etkisi yapısal eşitlik modeliyle incelenmiştir. Araştırmada duygusal tükenmişliğin negatif duyguyu artırdığı; kişisel başarı hissinin ise negatif duyguyu azalttığı sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşılık duyarsızlaşmanın negatif duygu üzerindeki etkisi istatistiksel olarak doğrulanamamıştır. Bu bulgu, avukatın iç duygu iklimini anlamak bakımından dikkat çekicidir. Avukat tükenmeye başladığında yalnızca performansı düşmez; iç dünyasında huzursuzluk, mutsuzluk, kaygı, gerilim ve mesleğe karşı soğuma da artar. Duygusal tükenme, avukatın yalnızca çalışma kapasitesini değil, mesleğe ilişkin anlam duygusunu da aşındırır.

Diyarbakır örneğinde yapılan araştırmada ise avukatlarda işkoliklik ile tükenmişlik arasındaki ilişki incelenmiş; 125 avukattan elde edilen verilerde işkoliklik ile tükenmişlik arasında pozitif yönlü ve zayıf düzeyde anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Pearson korelasyon katsayısı r=0,341 olarak tespit edilmiştir. Bu da bize şunu gösterir: Avukatın tükenmesi yalnızca çalışmasından değil, çalışmayı durduramamasından da kaynaklanabilir.

Son olarak Erzurum örneğinde, 261 avukat üzerinde yapılan güncel çalışmada mesleki imaj algısı, psikolojik dayanıklılık ve kronik yorgunluk arasındaki ilişki incelenmiştir. Çalışmada mesleki imaj algısının kronik yorgunluk üzerinde doğrudan anlamlı bir etkisinin bulunmadığı; ancak mesleki imajın psikolojik dayanıklılığı artırdığı, psikolojik dayanıklılığın ise kronik yorgunluğu azalttığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu bulgu, tükenmişlikle mücadelede yalnızca dışsal koşullara değil, avukatın mesleki anlam duygusuna ve psikolojik dayanıklılığına da bakılması gerektiğini göstermektedir.

Avukatlıkta Duygusal Tükenmenin Merkezî Rolü

Avukatlıkta tükenmişliğin merkezinde çoğu zaman duygusal tükenme yer alır. Çünkü avukatlık, insanla temasın yoğun olduğu bir meslektir; fakat bu temas sıradan bir hizmet ilişkisi değildir. Müvekkil, avukatın karşısına çoğu zaman hukuki bir sorunla değil, kişisel bir krizle çıkar.

Ceza yargılamasında özgürlük korkusu, boşanma davalarında aile çözülmesi, miras davalarında kardeşlik........

© Hukuki Haber