Bir topluluk en başta tabi ki suçlu doğmaz. Ancak bazı topluluklar zaman içerisinde suç üreten, suçu gizleyen veya suç davranışını meşrulaştıran örgütsel yapılara dönüşebilir. Kriminolojinin asıl sorularından biri tam da budur: Bir grup nasıl olur da meşru bir sosyal hareket olmaktan çıkar ve suçun üretildiği bir örgütsel yapıya dönüşür? Bu sorunun cevabı yalnızca bireyin psikolojisinde aranamaz. Çünkü örgütlü suç, çoğu zaman tek tek bireylerin patolojik davranışlarının toplamından daha fazlasıdır. Burada asıl mesele örgütün dönüşümüdür. Bir grubun ideolojisi, dini kimliği veya toplumsal amacı tek başına suç oluşturmaz. Suç, belirli bir davranışın kanunda tanımlanması ve somut fiilin gerçekleştirilmesiyle ortaya çıkar. Cevaplanması gereken asıl soru: Bu grup nasıl örgütlendi ve örgütlenme biçimi hangi noktada suç riskleri yaratabilecek bir yapıya dönüştü? Bir hareket büyüdükçe yalnızca inananlardan oluşan bir topluluk olmaktan çıkar. Liderlik ortaya çıkar. Alt kademeler oluşur. Görev dağılımı yapılır. Kaynaklar toplanır. Yeni üyeler kazanılır. Bilgi belirli kişilerde yoğunlaşır. Kurallar oluşur. İşte kriminolojik açıdan ilk kritik eşik burasıdır: Topluluk örgüte dönüşür. Örgütlenme kendi başına kötü değildir. Hatta modern toplumdaki hemen hemen bütün büyük kurumlar örgütlüdür. Ancak örgütsel yapı büyüdükçe denetim ile sadakat arasında bir gerilim ortaya çıkabilir. Liderliğe sadakat arttıkça eleştirel denetim azalabilir. Denetim azaldıkça örgüt içerisindeki bazı davranışların görünmez hale gelme ihtimali artabilir. Burada henüz suç yoktur. Fakat suçun ortaya çıkabileceği örgütsel zemin oluşmaya başlar. İkinci dönüşüm kapalı örgüt ve bilgi tekelindedir. Kapalı ağlar çok önemlidir. Çünkü bilgi herkese eşit dağılmaz. Liderlik ne biliyor? Alt kademe ne biliyor? Para akışını kim biliyor? Kararları kim veriyor? Kim yalnızca verilen talimatı uyguluyor? Bu soruların cevapları örgütün içindeki güç dağılımını gösterir. Bir yapı giderek daha kapalı hale geldiğinde bilgi asimetrisi büyür. Üst düzey aktörler çok şey bilir. Alt düzey aktörler yalnızca kendi görevlerini bilir. Bu durum, eğer suç davranışı ortaya çıkarsa, suçun parçalı biçimde gerçekleştirilmesine imkân verebilir. Bir kişi parayı taşır. Başka biri şirket işlemini yapar. Bir başkası belgeyi hazırlar. Bir başkası talimatı verir. Fakat hiç kimse bütün mekanizmayı tek başına görmez. İşte örgütlü suçun önemli özelliklerinden biri budur: Suçun parçalanması. Bir örgütün dönüşümündeki diğer en önemli aşamalardan biri de psikolojiktir. Başlangıçta örgütün normu: “Doğru olanı yap.” olabilir. Zamanla: “Örgütün çıkarını koru.” haline gelebilir. Daha sonra: “Örgüt zarar görecekse kural esnetilebilir.” anlayışı ortaya çıkabilir. Ve en tehlikeli aşama: “Örgütün amacı daha büyük olduğu için yaptığımız şey meşrudur.” düşüncesidir. Burada suç psikolojisi devreye girer. Birey artık yaptığı davranışı kişisel çıkar üzerinden değil, grup amacı üzerinden meşrulaştırmaya başlayabilir. Bu mekanizma literatürde ahlaki uzaklaşma ve meşrulaştırma süreçleriyle ilişkilendirilir. Kişi kendi kendisine şöyle diyebilir: “Ben hırsızlık yapmıyorum, örgüte yardım ediyorum.” “Ben yalan söylemiyorum, yapıyı koruyorum.” “Ben para saklamıyorum, emaneti koruyorum.” “Ben devleti kandırmıyorum, örgütün varlığını koruyorum.” İşte suç davranışının psikolojik açıdan en tehlikeli noktası budur: Suç artık suç olarak algılanmamaya başlar. Örgütlü suç açısından daha kritik bir eşik daha vardır: İç sadakat ile dış hukuk arasındaki çatışmadır. Normal bir sosyal kurumda birey hukuka uyar. Ancak kapalı ve yüksek sadakat üreten örgütlerde zamanla başka bir norm sistemi oluşabilir. Bir tarafta devletin hukuku vardır. Diğer tarafta grubun iç normları. Eğer grup normu hukuki normun önüne geçmeye başlarsa, örgüt içinde alternatif bir normatif düzen ortaya çıkabilir. Birey artık: “Bu yasal mı?” diye sormak yerine, “Bizim için doğru mu?” diye sormaya başlayabilir. İşte bu dönüşüm, yalnızca dini gruplar için değil; mafya yapılanmaları, radikal siyasi örgütler, suç ağları ve bazı yozlaşmış kurumsal yapılarda da görülebilecek genel bir örgütsel risk mekanizmasıdır. Dolayısıyla hiçbir büyük örgüt yalnızca inançla ayakta kalamaz. Bir noktadan sonra: para, mülk, şirket, bina, insan kaynağı ve ekonomik kaynaklar ortaya çıkar. Burası da kritik bir eşiktir. Çünkü ekonomik kaynak büyüdükçe örgütün toplumsal kapasitesi artar. Daha fazla bina. Daha fazla çalışan. Daha fazla öğrenci. Daha fazla şirket. Daha fazla uluslararası bağlantı. Daha fazla finansal hareket. Bu ekonomik büyüme meşru olabilir. Fakat ekonomik büyüme ile birlikte denetim mekanizmaları gelişmezse, örgütsel güç ile finansal güç birbirini beslemeye başlayabilir. Kriminolojide suç fırsatlarının ortaya çıkması açısından önemli olan nokta da budur: Kaynak fırsat zayıf denetim = artan suç riski. Buraya kadar bu veriler hâlâ suçun kanıtı değildir. Ama suçun gerçekleşebilmesi için gerekli koşullardan bazılarını açıklayan bir modeldir. Suç örgütlerinin en önemli özelliklerinden biri yalnızca suç işlemeleri değildir. Kendilerini koruyabilmeleridir. Bir örgüt içerisinde suç işlendiği iddiası ortaya çıktığında üç farklı davranış görülebilir: Birinci aşama: “Böyle bir şey olmadı.” İkinci aşama: “Olduysa da yapan kişi örgütü temsil etmiyor.” Üçüncü........

© Habererk