Bir önceki yazımızda, maarif anlayışının dayandığı manevi ve ahlaki zemini ele almış, bilginin hakikatle, sorumlulukla ve iç terbiye ile buluşmadığı durumda insanı olgunlaştırmak yerine savurabildiğini ifade etmiştik. Daha önce kaleme aldığımız “Malumattan Marifete, Bilgiden Bilgeliğe Yolculuk” başlıklı yazıda da marifetin, bilginin zihinde taşınan bir yük olmaktan çıkıp idrak, tecrübe ve melekeyle yoğrularak insanın şahsiyetine nakşedilmesi anlamına geldiğini vurgulamıştık. Zihindeki bilme eylemi, kalbin tasdiki ve elin maharetiyle birleştiğinde bir melekeye dönüşür. Ham bilgi de irfan fırınında pişerek insanın hâline, tavrına ve emeğine sirayet eder. Orada asıl vurgu, bilginin insanın iç dünyasında nasıl bir kıvama dönüştüğü üzerindeydi. Buradan sonra dikkatimiz, bilginin insanda bıraktığı izden şahsiyetin nasıl kurulduğu sorusuna yöneliyor.

Şahsiyet, kendiliğinden beliren bir görüntü olmaktan öte içten içe işlenen bir terbiye mimarisinin görünür hâle gelmiş şeklidir. Arapça şhs kökünden türeyen şahsiyet kelimesi; ortaya çıkmak, belirginleşmek, görünür hâle gelmek ve varlığıyla temayüz etmek manalarını taşır. Bu yönüyle şahsiyet, insanın dışarıya yansıyan yüzüyle sınırlı kalmaz. İç dünyasında kurduğu dengeyi, iradesini, yönelişini ve ruhî kıvamını da ifade eder. İradenin sağlamlaştığı, duyguların denge kazandığı, tercihlerin mesuliyetinin üstlenildiği, hiçbir güce yahut etkiye körü körüne teslim olunmadığı, aklın ve kalbin birlikte değer kazandığı yerde şahsiyet kök salmaya başlar. Maarifin hedefi, kolay yönlendirilen, kalıba sokulmuş, aynı işlev için sıradanlaştırılmış yahut mankurtlaştırılmış insan tipleri yetiştirmek değildir. Asıl hedef; öğrencinin fıtratında var olan kabiliyet ve yetenekleri açığa çıkartan, onu düşünmeye, seçmeye, mesuliyet almaya ve hakikate göre yön tayin etmeye hazırlayan bir şahsiyet inşasıdır.

Terbiye kelimesini özellikle seçmemizin hikmeti de burada belirir. Arapça rbv kökünden gelen bu kelime; koruyup kollamayı, eğriyi doğrultmayı, gözetip beslemeyi, işleri düzene koyup yönetmeyi ifade eder. Bir kimseye, istenilen şekilde yetişmesini temin edecek bilgi ve nitelikleri kazandırmak da bir şeyi kendi olgunluk derecesine ulaşıncaya kadar adım adım inşa etmek de bu anlam çerçevesine dahildir. Terbiye, insanı kendi hakikatine ve kemaline doğru ilmek ilmek dokumak; onu, kendi kökleri üzerinde yükselen ve özündeki istidadı açığa çıkaran bir fidan gibi sabır, dikkat ve sebatla büyütmektir. Eğitim, dışarıdan birtakım kurallarla kalıba sokma işi değildir. Gerçek anlamıyla eğitim; aklı ilimle, kalbi imanla besleyen, eksikleri zarafetle tamamlayan, hataları hikmetle ıslah eden ve muhatabını kendi fıtratının en yüksek mertebesine taşımayı hedefleyen bir ihtimam yolculuğudur. Terbiye; aklı, kalbi, dikkati, duyguyu, bakışı ve iradeyi aynı kıvam içinde olgunlaştıran kuşatıcı bir inşa sürecidir.

Şahsiyetin iç mimarisi tam burada belirir. Düşünceyi derinleştiren, gönlü olgunlaştıran, sözü incelten, dinlemeyi edeple buluşturan, okumayı ve yazmayı anlamla yoğuran, kâinatı hikmet kitabı gibi okumaya yönelten, bakışı terbiye eden ve gücü ölçüyle sınırlayan halkalar; şahsiyet inşasının görünmeyen fakat kurucu cephesini oluşturur. Eğitim, hakiki tesirini işte bu iç yapı kurulduğunda göstermeye başlar. Bu bölümde, daha çok iç inşaya bakan ve şahsiyetin iç mimarisinin hangi esaslar üzerine kurulduğunu gösteren kurucu halkalar üzerinde duracağız.

ZİHİN TERBİYESİ: DÜŞÜNME, ANLAMLANDIRMA VE İSTİKAMET

Zihin terbiyesi; öğrencinin düşünmeyi, ayırt etmeyi, anlamlandırmayı ve hakikate yönelmeyi öğrenmesidir. Bu terbiye, yalnız düşünceyi hareketlendirmekle kalmaz; ona hangi vasıtalarla derinleşeceğini de öğretir. Dil bu bakımdan zihnî inkişafın temelidir; çünkü insan bilgiye kelimeyle ulaşır, düşünceyi kavramla kurar, hakikati ise çoğu zaman dilin açtığı kapılardan geçerek idrak eder. Hafıza da bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Doğru eğitim, hafızayı besleyen, anlamı gözeten ve öğrenciyi neyi niçin öğrendiği üzerinde düşündüren bir dikkat inşa eder. Ezber, anlam ve muhakeme ile birleştiğinde zihnin dayanağı hâline gelir; kör taklide dönüştüğünde ise düşünceyi zayıflatır. İman ve ahlak, zihin terbiyesinin taşıyıcı sütunlarındandır. İman, zihne sığınacağı bir merkez kazandırır; belirsizlik karşısında güven duygusunu besler, yaşanan güçlükleri anlamlandırır ve murakabe şuuru ile iç denetimi güçlendirir. Ahlak ise düşüncenin sınırlarını çizer; dürüstlük, adalet, şefkat ve mesuliyet gibi ölçülerle zihni süzer, arzuların taşkınlığına set çeker ve kişiyi yalnız kendi çıkarına kapanmaktan kurtarır. Böylece zihin daha berrak, daha tutarlı ve daha huzurlu bir kıvama ulaşır. İman ve ahlaktan yoksun kalan bir zihin ise pusulasını ve çıpasını kaybetmiş bir gemi gibi her dalgayla başka bir yöne savrulmaya açık hâle gelir. Hakikati anlama çabasının hayata yansıyan en belirgin yönlerinden biri de öğrenme tarzıdır. Bu bağlamda soru sormak, öğrenciyi hakikatin eşiğine getiren en temel imkânlardan biridir; soru zihni uyandırır, merakı tetikler, kalbi harekete geçirir ve öğrenciyi arayışa davet eder. “Ne, nasıl ve niçin?” soruları; ilmin, irfanın ve hikmetin kapılarını açan anahtarlar gibidir. “Ne?” bilginin mahiyetini, “nasıl?” onun hayata hangi yolla taşınacağını, “niçin?” ise anlam ve hikmetini belirler. Bu mesele, hikmetin mahiyeti ve düşüncenin derinleşme biçimi bakımından daha önce yine bu sütunda kaleme aldığımız “Yitik Hazinenin İzinde: Hikmeti Bulmak ve Üretmek” başlıklı yazımızda da detaylı biçimde ele alınmıştı. Bu çizgiye bir de “kim için?” sorusu eklendiğinde bilgi, kuru bir malumat olmaktan çıkar; gayesi ve istikameti olan bir idrake dönüşür. Öğrenci bu aşamada doğrudan kendine yönelir: Kim için öğreniyor ve kim için yaşıyorum? Bu sorular, bilginin gayesini tayin eden sorulardır; öğrencinin gayreti de ameli de niyetine göre şekillenir. Sorularının doğru cevabını bulan öğrenci, bilgisini yalnızca kendi yükselişi için taşımaz; onu başkalarının hayrı, iyiliği ve faydası için kullanmaya yönelir. Böylece öğrenme, kişisel bir birikim olmaktan çıkar, iyiliğe dönüşen bir mesuliyet hâline gelir. Ayrıca bu soruların istikameti, öğrencinin bütün hayatını kuşatan daha büyük bir hakikate açılır: Allah’ın rızasına yönelen bir hayat ve bu rızaya bağlı olarak ailesinin, milletinin, ümmetinin ve bütün insanlığın huzur ve selametine hizmet eden bir istikamet.

Zihin terbiyesinin bir başka halkası da araştırma ve gözlem disiplinidir. Öğrencinin sadece merak duyması yetmez; o merakı sahih yollarla beslemenin usulü de ona kazandırılmalıdır. Kaynak tarama, gözlem yapma, verileri ayıklama, düzenleme ve yerli yerine koyma becerileri bu bakımdan önemlidir. Böylece soru, dağınık bir merak olmaktan çıkar; usul sahibi bir araştırmaya dönüşür. Bunun yanında gözlem, tecrübe ve eşya ile temas da zihni uyandıran önemli imkânlardandır. Henüz gelişmekte olan bir akıl, olayların işleyişiyle ve sebep-sonuç ilişkileriyle temas ettikçe yalnız bilgi edinmez; düşünmeyi, bağlantı kurmayı ve hayret etmeyi de öğrenir. Zihin yalnız kalabalık bilgi akışıyla olgunlaşmaz; sessizlik, tefekkür ve derin nazar da onun gıdasıdır. Tabiatı dikkatle seyretmek, varlığın içindeki hikmeti fark etmeye yönelmek de zihnî terbiyeyi besleyen güçlü imkânlardandır.

Öğrenciyi taklidin sığlığından kurtarıp tahkik ehli kılabilmek öncelikli hedeflerdendir. Tahkik; her şeyi gelişi güzel hırpalamak değil, hakikati deliliyle aramak, tartmak ve bilginin künhüne vakıf olma çabasıdır. Ölçülü tahkikat öğrenciyi derinleştirir; ölçüsüz sorgulama ise zamanla güveni zedeler, zihni dağıtır ve istikameti bozar. Eğitim, her şeyi durmaksızın sorgulayan ve sonunda boşlukta kalan bir zihin üretmek değil; neyi niçin sorduğunu bilen, tahkikatını hakikate, hikmete ve mesuliyete yöneltebilen bir düşünme terbiyesi kazandırmalıdır.

Bu yaklaşımın eğitim süreçlerinde görünür hâle gelmesi için; soru temelli öğrenme ortamları kurulmalı, öğrencilerin merakı hakikati arayan bir tefekkür içinde beslenmeli, ayrıca ortaokul ve lise düzeyine uygun araştırma yöntem ve teknikleriyle kaynak kullanma, gözlem yapma, veri toplama ve ulaştığı bilgiyi düzenli biçimde ortaya koyma becerileri geliştirilmelidir. Zihinde başlayan bu arayış, zamanla gönülde de bir karşılık bulur; nitekim hakikati arayan dikkat, kalbi inceltmedikçe ve iç dengeyi kurmadıkça........

© Haber7