İnsanın Allah’ı anlayabilmesi için Allah ile insan arasında müşterek bazı noktaların olması icap eder. Subuti sıfatlar bunlardır. Kelam, ilim, sem, basar gibi. Kelamcılar Allah’ı antropormofizmden (insan biçimlilik) kurtarmak için "vahid-i kıyasi" denen bir kavrama müracaat ederler. Yani nasıl insanın konuşması, görmesi, duyması varsa Allahı’nda görmesi, duyması, konuşması vardır. Ama Allahı’nki insanın aksine ihatalı ve mutlak. Bir padişah nasıl ülkesini idare ediyorsa Allah da bu kainatı öyle idare ediyor.   

"Tenezzülat-ı ilahiye" denilen ikinci bir kavram daha var. Yani Allah’ın insanın anlayışına göre konuşması. Bir annenin çocuğunun anlaması için onun seviyesine inmesi gibi. Burada ıskalanan nokta anne ile çocuğun aynı ontolojik yapıya sahip olması, yani ikisinin de insan olması. Allah ile insan arasında ise genel kanaate göre ontolojik hiçbir aynılık ve benzerlik yok. Onun için verilen misaller tek kelimeyle yetersiz. 

Kelam tarihin içine girince beşerileşir. Kuran’a motamot Allah kelamı demek Allah’ı tarihin içine sokmaktır. Ezeli ve ebedi bir varlık olan Allah mahluk olan tarihin içine nasıl girer? Eğer kelamı ezeli ise o kelamın muhtevasının........

© Gazete İpekyol