Tarihsel deneyim göstermektedir ki savaşlar çoğu zaman ideolojik, dinsel ya da güvenlik temelli gerekçelerle meşrulaştırılmaya çalışılsa da, arka planda belirleyici olan unsur ekonomik çıkarlar ve hegemonya mücadeleleridir. İlkel birikim süreçlerinden sömürgecilik çağına, iki dünya savaşından Soğuk Savaş’a ve günümüz bölgesel çatışmalarına kadar uzanan çizgide, doğal kaynaklar ve ticaret yolları üzerindeki denetim, küresel güç mücadelesinin merkezinde yer almıştır.

Bugün İran’a yönelik haydutça saldırıyı da bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Tartışmayı yalnızca İran’daki siyasal rejimin değiştirilmesi üzerinden yürütmek, meselenin yapısal boyutunu göz ardı etmek anlamına gelir. Asıl mesele; Ortadoğu’nun enerji kaynakları, İsrail’in güvenliği ve daha geniş ölçekte ise ABD ile Çin arasında derinleşen ekonomik ve teknolojik rekabettir.

Petrolün stratejik niteliği: Enerji ve ham madde

Petrol ve doğal gaz, yalnızca birer enerji kaynağı değildir. Petrokimya endüstrisinin temel girdisi olarak plastikten gübreye, ilaçtan tekstile, savunma sanayisinden ulaştırmaya kadar geniş bir üretim alanını beslemektedir. Enerji dönüşümü süreçleri yenilenebilir enerjiler lehine hızlansa dahi, petrolün kimyasal ham madde niteliği uzun vadede stratejik önemini koruyacaktır.

Dolayısıyla petrol üzerindeki egemenlik mücadelesi, yalnızca enerji arzını değil; küresel üretim zincirlerinin kontrolünü ve katma değerli sanayilerin sürekliliğini de kapsamaktadır. Bu bağlamda İran, sahip olduğu hidrokarbon rezervleri nedeniyle yalnızca bölgesel değil, küresel bir güç mücadelesinin odağındadır.

Çin’in yükselişi ve enerji bağımlılığı

Son yıllarda Çin, güneş enerji santralleri (GES) ve rüzgar enerji santralleri (RES) yatırımlarında dünya liderliğine yükselmiştir. Yenilenebilir enerji teknolojilerinde ölçek ekonomisi yaratmış, üretim maliyetlerini düşürmüş ve küresel pazarda belirleyici aktör haline gelmiştir. Bununla birlikte Çin ekonomisi halen önemli ölçüde petrol ve doğal gaz ithalatına bağımlıdır.

Enerji fiyatlarındaki artış, Çin’in ihracata dayalı üretim modelini doğrudan etkilemektedir. Daha kritik olan ise arz güvenliğidir. Enerjiye erişimde yaşanacak kesintiler, sanayi üretimini sekteye uğratacak ve küresel tedarik zincirlerinde kırılmalara yol açacaktır. Bu nedenle enerji jeopolitiği, ABD-Çin rekabetinin temel başlıklarından biri haline gelmiştir.

ABD’nin Venezula üzerindeki haydut politikaları ve İran’a yönelik savaş stratejisi, bu rekabet bağlamında okunmalıdır. Ortadoğu’da İsrail’in güvenliğini sağlama ve küresel dengeyi kendi lehine yeniden şekillendirme çabası da aynı stratejik çerçevenin parçasıdır. Enerji fiyatlarının yükselmesi ve arzın daralması, özellikle enerji ithalatçısı ülkeler üzerinde baskı yaratmakta; bu durum küresel rekabetin ekonomik boyutunu derinleştirmektedir.

Yenilenebilir enerji ve enerji bağımsızlığı

Yenilenebilir enerji yatırımları, yalnızca iklim değişikliğiyle mücadele aracı olarak değil; aynı zamanda enerji bağımlılığını azaltan ve dış politika manevra alanını genişleten stratejik bir unsur olarak değerlendirilmelidir. Dağıtık üretim modelleri, özellikle çatı tipi güneş enerjisi uygulamaları, yerel ve ulusal ölçekte enerji güvenliğine katkı sunmaktadır.

Ancak burada belirleyici soru şudur: Enerji dönüşümü hangi mülkiyet ve planlama modeli çerçevesinde gerçekleşecektir?

Enerjinin piyasa mekanizmasına terk edildiği bir yapıda, kriz dönemlerinde toplumsal maliyetler geniş halk kesimlerine yüklenirken, kârlar özel şirketlerde toplanmaktadır. Bu nedenle enerji, haberleşme, eğitim ve sağlık gibi temel alanların kamusal planlamayla ve kamu elinde olması, yalnızca ideolojik bir tercih değil; toplumsal istikrar ve eşitlik açısından da rasyonel bir gerekliliktir.

Ulusal şebekelerin farklı enerji kaynaklarını dengeleyebilecek biçimde yapılandırılması; arz güvenliğinin sağlanması ve stratejik sektörlerin kamusal önceliklere göre planlanması, bağımsız bir enerji politikasının temel koşuludur.

Fosil yakıtların ötesinde: Emperyalizmin sürekliliği

Fosil yakıtlara bağımlılığın ileriki zamanlarda yenilenebilir enerji lehine azalması, savaşların otomatik olarak sona ereceği anlamına gelmez. Kapitalist üretim tarzı, sermaye birikiminin sürekliliği için yeni pazarlar, yeni ham maddeler ve yeni yatırım alanları yaratmak zorundadır. Enerji kaynakları yerini nadir toprak elementlerine, lityum, kobalt ve diğer stratejik minerallere bırakabilir; ancak rekabetin ve çatışmanın mantığı değişmez.

Ayrıca askeri-endüstriyel kompleks, savaşın ekonomik boyutunu daha da görünür kılmaktadır. Silah üretimi ve satışı, küresel ölçekte yüksek kârlı bir sektör olarak varlığını sürdürmektedir. Bu durum, savaşın yalnızca siyasal değil, ekonomik bir araç olarak da işlev gördüğünü göstermektedir.

Küresel kriz ve alternatif arayışı

Günümüzde uluslararası hukukun giderek etkisizleştiği, çok taraflı mekanizmaların etkisiz kaldığı ve güç politikasının öne çıktığı bir dönemden geçilmektedir. Bu tablo, mevcut dünya düzeninin yapısal bir kriz içinde olduğunu yıkılmaya meyilli olduğunu göstermektedir.

Sorun küresel ölçektedir; dolayısıyla çözüm de ulus-ötesi bir dayanışma ve mücadele gerektirmektedir. Enerji ve stratejik doğal kaynakların, dar bir sermaye grubunun çıkarı yerine toplumların ortak yararı doğrultusunda planlanması; eşitlikçi ve barışçı bir uluslararası düzenin ön koşuludur. Dünyanın bütün ülkelerinde barıştan, adaletten, eşitlikten ve kardeşlikten yana olan halkların ortak bir mücadele hattı oluşturması gerekmektedir. Enerji kaynakları, madenler, su ve toprak; birkaç çok uluslu şirketin ve askeri blokun denetiminde değil, halkların ortak yararı doğrultusunda planlanmalıdır.

Sonuç olarak, enerji meselesi teknik bir arz-talep problemi değildir. Sınıfsal ilişkiler, mülkiyet yapıları ve küresel güç dengeleriyle iç içe geçmiş yapısal bir sorundur. Kalıcı barış ve adil bir dünya düzeni, emperyalizme karşı mücadeleyle mümkün olacaktır.

© Evrensel