SMMM & Sorumlu Ortak Denetçi

Karşıt inceleme tutanaklarının elektronik ortama taşınmasıyla birlikte YMM’nin bilgiye erişimi, mükellefin cevap yükümlülüğü ve tasdik sorumluluğunun sınırları yeniden tartışılmalı.

Karşıt inceleme tutanaklarının elektronik ortama taşınmasıyla birlikte Yeminli Mali Müşavirlerin (YMM) bilgiye erişimi, mükellefin cevap yükümlülüğü ve tasdik sorumluluğunun sınırları yeniden tartışılmalıdır.

Karşıt inceleme, Yeminli Mali Müşavirlik mesleğinin dışarıdan bakıldığında belki de en fazla gözden kaçan ancak tasdik sorumluluğu açısından en önemli alanlarından biridir. Çünkü YMM'nin yaptığı tasdik, yalnızca mükellefin sunduğu belgelerin şeklen kontrol edilmesinden ibaret değildir. İşlemin gerçek mahiyetinin ortaya konulması, ticari ilişkinin doğrulanması, belgelerin karşı taraftaki kayıtlarla uyumunun araştırılması ve gerektiğinde ilgili kişi ile kurumlardan bilgi alınması gerekir. Başka bir ifadeyle karşıt inceleme, YMM'nin yaptığı tasdikin temel dayanaklarından biridir.

Şimdi bu süreç önemli bir değişimin eşiğindedir. Karşıt inceleme tutanaklarının elektronik ortama taşınmasına ilişkin düzenleme yürürlüğe girmiştir. İlk düzenlemede 1 Temmuz 2026 olarak belirlenen zorunlu uygulama tarihi, 21 Ağustos 2026 tarihli ve 33347 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle 1 Ocak 2027'ye ertelenmiştir. Böylece 2026 yılı sonuna kadar elektronik uygulama ihtiyari olarak devam edecek, zorunluluk ise 1 Ocak 2027'de başlayacaktır.

Bu erteleme yalnızca basit bir tarih değişikliği olarak görülmemelidir. Önümüzde yaklaşık dört aylık bir hazırlık dönemi vardır ve bu dönemde asıl konuşmamız gereken konu, sistemin teknik olarak nasıl kullanılacağından ziyade, YMM'nin sorumluluğu ile bilgiye erişim imkânı arasındaki dengedir.

YMM neden bilgiye ihtiyaç duyuyor?

3568 sayılı Kanun, YMM'ye yalnızca tasdik yapma görevi vermemekte; aynı zamanda yaptığı tasdikin doğruluğundan ötürü hukuki sorumluluk da yüklemektedir. Bu ayrım son derece önemlidir. Bir YMM'nin imzaladığı tasdik raporu sıradan bir mesleki görüş yazısı değildir; tasdikin kapsamı ve niteliğine göre vergi ve ceza bakımından ağır sonuçları bulunmaktadır. Dolayısıyla YMM'nin, tasdik ettiği işlemin doğruluğunu açıkça ortaya koyabilmesi gerekir. Bunun için de şeffaf ve güvenilir bilgiye ihtiyacı vardır.

Karşıt incelemenin temel mantığı tam bu noktada ortaya çıkar. Bir işletmenin kendi kayıtlarında görünen bir işlemin, karşı tarafın kayıt ve belgeleriyle uyumlu olup olmadığı araştırılmadan, yalnızca tek taraflı bir belge üzerinden sağlıklı bir değerlendirme yapılması mümkün değildir. Bu nedenle karşıt inceleme, YMM'nin tasdik sorumluluğunu yerine getirmesinin en temel araçlarından biridir.

Fakat burada önemli bir yasal sınır bulunmaktadır: YMM, bir vergi inceleme elemanı değildir. YMM'nin karşıt inceleme yapması, vergi idaresinin görev ve yetkilerini doğrudan kullanması anlamına gelmez. Ancak bunun tersi de doğru değildir. YMM'nin vergi inceleme elemanı olmaması, tasdik göreviyle bağlantılı ve mevzuata uygun biçimde ihtiyaç duyduğu bilgiye ulaşamaması anlamına da gelmemelidir.

Karşıt inceleme sadece tutanak değildir

Karşıt inceleme denildiğinde akla çoğu zaman yalnızca bir tutanak gelir. Oysa işin özü, fiziki bir belgeden çok daha geniştir. Tutanak, yapılan araştırmanın ve alınan bilginin belgelendirildiği bir araçtır. Asıl mesele ise bilgiye ulaşmak, ulaşılan bilgiyi değerlendirmek ve elde edilen sonucu tasdik çalışmasına yansıtmaktır.

Bu nedenle karşıt incelemenin elektronik ortama taşınması, sadece “kâğıt tutanak yerine elektronik tutanak” geçişi olarak yorumlanmamalıdır. Sistemin dijital işleyişi;

YMM'nin bilgi istemesini,

YMM'nin bilgi istemesini,

Karşı tarafın cevap vermesini,

Karşı tarafın cevap vermesini,

Cevabın sisteme işlenmesini,

Cevabın sisteme işlenmesini,

İşlemlerin kayıt altına alınmasını,

İşlemlerin kayıt altına alınmasını,

Sürecin uçtan uca izlenebilir olmasını beraberinde getirecektir.

Sürecin uçtan uca izlenebilir olmasını beraberinde getirecektir.

Dolayısıyla dijitalleşme, doğru uygulandığında karşıt inceleme açısından önemli bir kolaylık sağlayabilir; ancak beraberinde kritik soruları da getirmektedir.

Asıl soru: Bilgiye kim ulaşacak?

İşte yazının başlığındaki önemle vurguladığımız soru burada karşımıza çıkıyor:

Yetki YMM'nin, bilgi kimin?

YMM'nin tasdik ettiği işlemin doğruluğunu kanıtlayabilmesi için ihtiyaç duyduğu bazı kritik bilgiler vergi dairesinin kayıtlarında bulunabilir. Mevzuatta da YMM'lerin belirli şartlar altında vergi dairelerinden bilgi istemelerine imkân tanınmıştır. 19, 20 ve 27 Sıra No.lu Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu Genel Tebliğleri bu konuda çeşitli düzenlemeler içermektedir.

Özellikle 27 Sıra No.lu Tebliğ kapsamında, YMM'nin tasdik hizmeti verdiği mükellef ile ticari ilişkisi bulunan kişiler hakkında, gerekli şartların sağlanması hâlinde vergi dairelerinden bilgi istenebilmekte ve usulüne uygun bilgi taleplerinin 15 iş günü içerisinde yerine getirilmesi öngörülmektedir. Bu mekanizma, karşıt inceleme uygulamasının en önemli araçlarından biridir.

Burada her iki tarafın da uyması gereken sınırlar vardır. YMM'nin bilgi talebi;

Tasdik hizmetiyle doğrudan bağlantılı olmalı,

Tasdik hizmetiyle doğrudan bağlantılı olmalı,

Açık ve belirli olmalı,

Açık ve belirli olmalı,

Mevzuatta öngörülen usule uygun yapılmalı,

Mevzuatta öngörülen usule uygun yapılmalı,

Vergi dairesinde mevcut olan bilgilerle sınırlı kalmalıdır.

Vergi dairesinde mevcut olan bilgilerle sınırlı kalmalıdır.

Buna karşılık, yasal şartları taşıyan bir bilgi talebinin de idare tarafından mevzuatta öngörülen süre içerisinde karşılanması gerekir. Sorun, uygulamada tam bu noktada baş göstermektedir.

Sorumluluk YMM'nin, bilgi başka yerdeyse ne olacak?

Bir YMM'nin yaptığı tasdik işleminden hukuken sorumlu olduğunu söylemek kolaydır; asıl zor olan, bu sorumluluğun sınırlarını adil bir şekilde belirlemektir.

Senaryo kurgusu çerçevesinde konuyu tahayyül etmeye çalışalım: Bir YMM, tasdik çalışması sırasında herhangi bir hususun doğruluğunu araştırıyor. Bu konuda vergi dairesinin kayıtlarında bulunan önemli bilgiye ihtiyaç duyuyor ve mevzuata uygun şekilde bilgi talebinde bulunuyor. Ancak aranan bilgi yasal süresi içinde gelmiyor. Bu durumda YMM ne yapacaktır?

Tasdik işlemini tamamen bekletecek mi?

Tasdik işlemini tamamen bekletecek mi?

Elindeki diğer kısıtlı bilgi ve belgelerle mi........

© Ekonomim