Selahattin İPEK / SMMM & Sorumlu Ortak Denetçi

Bankacılık Kodları ve Muhasebe Belirsizlik Sorunu

Banka ekstreleri, modern muhasebe uygulamalarında 102 Bankalar hesabının takibi ve ticari işlemlerin tevsiki açısından en dinamik veri kaynaklarından biridir. Ancak dijitalleşen bankacılık altyapısı ve gelişen yazılımlar; beraberinde teknik operasyon kodları, kısa işlem açıklamaları ve karmaşık sistemsel ifadeleri de getirmektedir.

Muhasebe birimlerinin önüne gelen ekstrelerde, ilk bakışta ticari mahiyeti anlaşılamayan bir hareket görüldüğünde meslek mensupları kritik bir soruyla karşı karşıya kalır: "Bu para hareketini hangi hesaba ve hangi hukuki gerekçeyle kaydedeceğim?"

Buradaki asıl sorun operasyonel olmaktan ziyade, temel muhasebe doktrini ile ilgilidir: Mahiyeti ve ekonomik gerçeği henüz somut bir belgeyle ortaya konulmamış bir banka hareketini, sırf banka hesabına para girdi diye gelir veya tahsilat olarak kaydedebilir miyiz? Bununla beraber; geçici hesaplarla izleme yapabilir, doğru hesabı bulabilir ve denetim izi oluşturabilir miyiz?

Muhasebe biliminin, Tekdüzen Hesap Planı tebliğlerinin ve meslek etiğinin bu soruya cevabı nettir: Hayır. Muhasebe, mahiyetini bilmediği ya da belgelendiremediği bir ekonomik olayı biliyormuş gibi kaydetme lüksüne sahip değildir. Nitekim bu tür belirsiz hareketler, gerek Vergi Müfettişlerinin incelemelerinde gerekse Yeminli Mali Müşavirlerin (YMM) Tam Tasdik Raporu hazırlık süreçlerindeki karşıt inceleme ve denetim listelerinde ilk mercek altına alınan riskli alanların başında gelmektedir. Banka ekstreleri muhasebenin en önemli veri kaynaklarından biridir. Ancak ekstrede görülen her hareketin açıklaması, muhasebe kaydını tek başına belirlemeye yetmez. Özellikle “OPİM”, “EFT”, “FAST”, “provizyon”, “operasyon”, “iade”, “virman” gibi teknik veya kısa açıklamalar, işlemin bankacılık sistemindeki niteliğini gösterebilir; fakat işletme açısından bunun gelir, tahsilat, borçlanma, ortak işlemi, transfer, emanet veya teknik düzeltme olup olmadığını her zaman ortaya koymaz.

Ekstrede yer alan belirsizlik şirketi yakabilir

Nitekim banka ekstrelerinde görülen ve mahiyeti açıklanamayan "OPİM", "Havuz Transferi", "Emanet" veya "Sistemsel Virman" kodlu anlık para giriş-çıkışları, MASAK’ın ve 5549 Sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun’un doğrudan radarına giren en hassas hareketlerdir.

5549 Sayılı Kanun kapsamında Mali Müşavirler (SMMM) ve Yeminli Mali Müşavirler (YMM), MASAK’ın "Yükümlü" saydığı meslek gruplarıdır. Yeri gelmişken “bilmediğin şeyi yanlış kaydetme" felsefesi, mali müşavir meslek mensuplarını her türlü cezadan ari tutacak önemli bir şemsiye kalkanıdır.

O zaman şu çıkarımı ortaya koyarak; bankadaki her hareket, işletme adına ekonomik bir olay değildir.  

Temel ilke: Muhasebe, banka hesabındaki hareket yönünü değil, işlemin ekonomik ve hukuki mahiyetini esas almalıdır. VUK Madde 3/B bakımından vergiyi doğuran olay ve buna ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti esastır.

Belirsiz İşlemleri Doğrudan Hatalı Hesaplara Atmanın Vergisel Riskleri

Belgesiz ve mahiyeti belirsiz bir para girişini doğrudan gelir yazmak (örneğin 649 hesaba) veya doğruluğu kesinleşmeden 120 Alıcılar hesabına mahsup etmek muhasebe ilkelerine ve vergi mevzuatına tamamen aykırıdır. Bu durum işletmenin mali tablolarını manipüle etmek ve haksız vergi matrahı oluşturmak anlamına gelir.

Ayrıca vergi incelemelerinde müfettişlerin, mahiyeti açıklanamayan bu tarz girip çıkan paraları doğrudan "Kayıt Dışı Hasılat" veya "Ortaklara Kullandırılan Borç (Adat/Faiz riski)" olarak yorumlama eğilimi oldukça yüksektir.

Vergi Usul Kanunu Md. 227 Karşısında Tevsik (İspat) Zorunluluğu

Muhasebede belirsiz hesapların yönetimi sadece muhasebe standartlarının değil, aynı zamanda vergi hukukunun da doğrudan konusudur. Bilindiği üzere, 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 227’nci maddesinde; "Bu kanunda aksine hüküm olmadıkça bu kanuna göre tutulan üçüncü şahıslarla olan münasebet ve muamelelere ait olan kayıtların tevsiki mecburidir." hükmü yer almaktadır.

Aynı maddenin devamında ise kayıtların yetkili makamlarca düzenlenen İspat Edici Kağıtlar (fatura, makbuz, dekont vb.) ile belgelendirilmesi gerektiği açıkça emredilmiştir.

Dolayısıyla, ekstrede görülen "OPİM" veya benzeri soyut kodlar, VUK 227 anlamında tek başına yasal ve geçerli bir tevsik edici belge hükmünde değildir. Bankanın iç operasyonel kodu, vergi idaresi nezdinde işlemin ticari niteliğini ispata yetmez. Meslek mensuplarının bu tür hareketleri kayıtlara alırken yasal sorumluluktan kurtulabilmeleri ve mükellefi koruyabilmeleri için bankadan resmi ve yazılı açıklama talep etmeleri elzemdir.

Teori ve Mevzuat: Muhasebenin Temel Kavramları Uyumu

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ve genel muhasebe doktrini uyarınca, bu durumlarda şu üç temel kavram devreye girer:

Özün Önceliği İlkesi: İşlemlerin biçimsel görüntüsüne değil, ekonomik özüne ve gerçek mahiyetine bakılır.

İhtiyatlılık İlkesi: Mahiyeti bilinmeyen bir tutar, doğrulanana kadar asla "Gelir" yazılarak işletme kârı suni olarak şişirilemez.

Tam Açıklama İlkesi: Mali tabloların ve dipnotların, bu tarz operasyonel yoğunlukları dürüstçe yansıtması gerekir.

Unutulmamalıdır ki muhasebenin temel amacı sadece banka ekstresiyle 102 hesabının bakiyesini "tutturmak" değil; ekonomik olayları gerçeğe uygun yansıtmaktır.

Belirsizlik anında, Tekdüzen Hesap Planı Açısından Hesap Seçimi

Muhasebede belirsiz anları yönetmek için "Geçici Hesap" mantığı kullanılır. Ancak burada hesap seçimine dikkat edilmelidir. Uygulamada bu tür durumlar için bazen Geçici Hesap kullanılmaktadır. Akla ilk gelen Geçici Hesap mantığı ne zaman ve nasıl ortaya çıkar. “Ne olduğunu bilmiyorum, herhangi bir hesaba atayım” düşüncesinde elbette ortaya çıkmaz. İşlem gerçekleşmiş; ancak muhasebe işlemini öylesine bir kayıtla tamamlamak yerine, yanlış gelir/gider veya yanlış cari hesap yaratmamak amacıyla kontrollü bir ara izleme yapılabilir.

Bu durumun öngörülebilir dört şartı vardır:

İşlem gerçekten banka hesabında gerçekleşmiş olmalıdır.

İşlem gerçekten banka hesabında gerçekleşmiş olmalıdır.

İşlemin nihai ekonomik mahiyeti henüz belirlenememiş olmalıdır.

İşlemin nihai ekonomik mahiyeti henüz belirlenememiş olmalıdır.

Geçici hesap kullanımı işletmenin hesap planında açık, izlenebilir ve tutarlı bir şekilde tanımlanmış olmalıdır.

Geçici hesap kullanımı işletmenin hesap planında açık, izlenebilir ve tutarlı bir şekilde tanımlanmış olmalıdır.

İşlem belirli bir süre içinde araştırılmalı ve gerçek mahiyet ortaya çıktığında ilgili hesaba aktarılmalıdır.

İşlem belirli bir süre içinde araştırılmalı ve gerçek mahiyet ortaya çıktığında ilgili hesaba aktarılmalıdır.

Bilindiği üzere bazen bu tür sebep/sonuç sürecinde,  belki de işletmeyi derinden etkileyecek kayıt işlemi yapacak yetkinliğe sahip meslek mensubu bulamazsınız. Aslında “muhasebedeki temel sorun, bazen yanlış hesabı seçmek değil; henüz doğru hesabı seçmeye yetecek bilgiye sahip olmamaktır.” diyebiliriz. İçinde bulunduğumuz bu kaotik durum, bize şunu alenen gösteriyor ki, kabullenmek yerine sorgulamayı ve ufuklar açmayı hem de bugünden yarına “yavaşça acele ederek”(Festina Lente) stratejik yol haritasından geçer. Öyleyse, meslek alanımız içinde bizim de kabulde zorlandığımız kusurumuzu artık görmemiz  menfaatimiz icabı olacaktır.

Bankacılık Terminolojisinde "OPİM" Ne Demektir?

Bankacılık sisteminde OPİM, çoğunlukla "Operasyon Merkezi" ifadesinin kısaltması olarak kullanılır (Örneğin,........

© Ekonomim