Bu çalışma, postmodern sanatın biçimsel bir metamorfozdan ziyade, modernitenin rasyonalist, teleolojik ve logosentrik epistemolojisine yönelik köktenci bir yapı söküm hamlesi olduğunu iddia etmektedir. Metin boyunca, çağdaş kıta felsefesinin kuramsal kolonlarını oluşturan Lyotard, Derrida, Foucault, Baudrillard, Deleuze ve Guattari’nin kavramsallaştırmalarının, çağdaş sanatın ontolojik zeminini nasıl ikame ettiği soruşturulmaktadır. Ayrıca, postmodern estetikteki ironinin salt bir parodik indirgemecilik veya sinik bir mesafe olmayıp, aşkın doğruluk iddialarını lağveden imkân dahilinde bir özgürleşme aygıtı olduğu temellendirilmektedir. Çalışmada, kavramsal ve felsefi cehaletin hem küresel hem de Türkiye ölçeğindeki sanatsal üretimlerde yarattığı kurumsal tahribat ve küratöryel vesayet sorunsalı masaya yatırılmaktadır. Neticede çalışma, çağdaş sanat pratiklerinin üretim ve alımlama süreçlerinin, köklü bir spekülatif felsefe ve post-yapısalcı kavramsal aygıtlar dizgesi bilinmeksizin icra edilmesinin ontolojik imkânsızlığını epistemolojik gerekçelerle metodolojiye dökmektedir.

Bu çalışmada konuya sanat-felsefe ilişkisi temeline bağlı kalarak felsefe tarafından ve çağdaş sanatın felsefe kaynaklarından hareket edilerek bakılmaya çalışılmakta olunduğunu vurgulamakta yarar bulunmaktadır. Buradan hareketle çağdaş sanatın ontolojik kökenlerine ulaşılmaya çalışırken, çağdaş sanatın estetik kavramının kökenlerine ulaşılmaya çalışılmaktadır.

Postmodernite ve geç kapitalist dönem estetik pratiklerinin kuramsal tasnifinde ortaya çıkan en köklü metodolojik körlük, kronolojik bir katsayıya işaret eden “güncel sanat” (current art) ile epistemolojik bir yarığı ifade eden “çağdaş sanat” (contemporary art) kategorilerinin eşsesli kılınmasıdır. Estetiğin felsefi soykütüğünü ihya edebilmek adına, bu iki kavramsal uzam arasındaki ontolojik asimetriyi sabitlemek elzemdir.

[ Güncel Sanat ] ──> Kronolojik Süreklilik ──> Zamanın yüzeyindeki senkronizasyon (Şimdi/Burada)

[ Çağdaş Sanat ] ──> Epistemolojik Yarılma ──> Zamanın krizini yapı söküme uğratan felsefi negatiflik

“Güncel” olan, tamamen takvimsel bir ardışıklık düzleminde, tarihin “şimdi ve burada”sında tecelli eden, hegemonik pazar ilişkileriyle entegre olmuş her türlü ampirik üretimi kapsar. Güncel nesne, zamanın modasını ve pürüzsüz yüzeyini yakalasa da, kendi varoluşsal koşullarına dair radikal bir felsefi profesyonel refleks veya dilsel bir kırılma barındırmak mecburiyetinde değildir. Bugün üretilen herhangi bir konvansiyonel tuval resmi kronolojik olarak güncelliğin sınırları içerisindedir, fakat felsefi anlamda çağdaşlığın uzağındadır.

Buna karşılık “Çağdaş Sanat“, zamansal bir koordinattan ziyade felsefi bir negatifliği ve metodolojik bir kopuşu duyurur. O, modernitenin rasyonalist, doğrusal ve ereksel tarih felsefesini; sanatın kendi içine kapalı özerklik (autonomy) illüzyonunu ve Aydınlanmacı “yüksek kültür” dogmalarını mülksüzleştiren entelektüel pratikler şebekesidir. Bir yapıtın çağdaşlık statüsü kazanması, onun kendi döneminin epistemolojik krizleriyle, dilsel açmazlarıyla ve kurumsal iktidar şebekeleriyle spekülatif bir düzeyde hesaplaşma yeteneğine endekslidir. Agamben’in (2009) işaret ettiği üzere, çağdaş olan özne, kendi zamanının ışığıyla körleşmeyen, aksine o zamanın karanlığını, anomalisini ve yarıklarını sorunsallaştırma cesaretini gösterendir. Modernizmin kendinden menkul nesne odaklı estetiğinin çöküşüyle birlikte, bu krizi felsefi bir laboratuvara dönüştüren çağdaş sanat paradigması doğmuştur.

Modern sanat resmi ile çağdaş sanat pratikleri arasındaki kopuş, biçimsel bir stil değişimi veya plastik bir evrim olarak okunamaz; buradaki yarılma bütünüyle bir zihniyet, epistemoloji ve varlık felsefesi (ontoloji) değişimidir.

Modernist resim, tuval yüzeyinde aşkın bir “mutlak öz”, evrensel bir estetik töz veya pür bir formal sadakat arar. Bu bağlamda modern resim, kendi ontolojisine gömülmüş, dış dünyadan yalıtılmış özerk bir kutsallık alanıdır (Örn.: Maleviç’in pür geometrisi veya Pollock’un içgüdüsel eylem resmi).Buna mukabil, çağdaş sanat resmi evrensel töz iddialarını ve aşkın hakikat mitlerini lağveder. Tuval artık kendi içine kapalı bir sığınak değil; makro-politik söylemlerin, kimlik politikalarının, post-kolonyal teorinin ve popüler imaj rejimlerinin sorunsallaştırıldığı ucu açık bir mikroskobik soruşturma sahasıdır. Estetik haz, yerini entelektüel bir huzursuzluğa bırakır.

Modernist resim, medyumun özgünlüğüne ve malzemenin kendi sınırlarına sadakatini vaat eder (medium specificity). Greenberg’in (1960) rasyonalize ettiği üzere boya kendi tözsel niteliğini haykırmalı, tuvalin iki boyutluluğunu gizlememelidir. Bu düzlemde sanatçının dehası, jesti ve fırça izi (orijinalite) fetişleştirilir.Çağdaş sanat resmi ise malzemenin hegemonik hiyerarşisini imha eder. Pigmentin egemenliği; hazır-nesnelerle (ready-made), dijital piksellerle, endüstriyel atıklarla ve metinsel fragmanlarla ikame edilir. Sanatçının zanaatkâr becerisi paranteze alınarak, kavramsal niyet ve bağlamsal konum öncelenir. Resim, enstalasyon ve performansla eklemlenerek melezleşir.

III. Orijinalite Mitine Karşı Apropriasyon Stratejileri

Modern resimlerde temel dürtü, tarihsel çizgide “daha önce hiç yapılmamış olanı yapmak” ve yeni bir radikal üslup (avant-garde) icat etmektir; taklit, eklektizm ve tarihsel aşırılık dışlanır.Çağdaş resim ise orijinalite mitinin kendisini yapı söküme uğratır. Sanat tarihsel kanonları, reklam aparatlarını ve kitle iletişim imajlarını doğrudan temellük eder (Apropriasyon). Pastiş ve parodi kanallarıyla, tarihsel stiller hiyerarşiden arındırılarak ironik bir kolaj formunda yan yana getirilir.

Ontolojik Gösterge Modernist Resim Paradigması Çağdaş Sanat Resmi Paradigması

Estetik İrade Biçimsel özerklik, tözsel saflık ve pür formalizm. Kavramsal bağlam, söylemsel analiz ve felsefi tez.

Özne Statüsü Aşkın hakikatin taşıyıcısı olan “Kutsal Deha”. Göstergeleri deşifre eden “Kültürel Semiyotikçi”.

Tarihsellik Modu Doğrusal ilerleme, mutlak inovasyon ve özgünlük. Rizomatik eklemlenme, pastiş ve apropriasyon.

İzleyici Alımlaması Pasif hayranlık ve gömülü anlamın keşfi (Katarsis). Aktif kurucu ortaklık ve ucu açık anlam üretimi.

Çağdaş sanat ile çağdaş felsefe arasındaki illiyet bağı, basit bir tematik örtüşme veya dışsal bir esinlenme ilişkisiyle açıklanamaz; bu iki alan yapısal bir eşzamanlılık ve ontolojik ortaklık içerir. Çağdaş sanat, çağdaş felsefenin kavramsal aparatlarını kullanmaksızın varlık sahasına çıkamaz; çağdaş felsefe de spekülatif teorilerini mekânsallaştıracağı en radikal deney alanını çağdaş sanatta bulur. Bu yapısal bağlaşım üç majör aks üzerinden yürür:

Geleneksel ve modern felsefeler, uzun süre gerçekliğin doğası ve onun zihinsel/estetik temsili (mimesis) sorunuyla hemhal olmuştur. Sanat da bu doğrultuda nesnel dünyayı veya öznel duygulanımları tuval üzerinde temsil etme işlevini üstlenmiştir. Ancak çağdaş dil felsefesi ve post-yapısalcılık, mutlak nesnel bir gerçeklik kurgusunun dilsel tasarım tarafından inşa edildiğini ifşa etmiştir. Çağdaş sanat bu felsefi aksı sahiplenerek temsil krizini sanatın ana öznesi haline getirir. Sanatçı artık dünyayı resmetmez; “sanat” kavramının kendi sınırlarını, dilsel koşullarını ve kurumsal dayanaklarını felsefi bir soruşturmaya (investigation) tabi tutar. Yapıt, plastik bir nesne olmaktan çıkıp, maddeselleşmiş bir felsefi argümana dönüşür.

Çağdaş felsefede nesnelerin ontolojik statüsü radikal bir biçimde sarsılmıştır. Danto’nun (1964) analitik sanat felsefesinde temellendirdiği üzere, bir nesneyi sıradan bir varlıktan ayırıp ona “sanat eseri” ontolojisini bahşeden şey, o nesnenin ampirik ve duyusal nitelikleri değil; onun arkasında işleyen felsefi teoridir. Kavramsal sanatta veya hazır nesnelerde karşılaştığımız ampirik malzeme sıradan bir nesne olabilir. O nesneyi çağdaş sanat kılan şey, çağdaş felsefenin ona yüklediği kavramsal yoğunluktur. Kuramsal bağlamdan çekildiği an, çağdaş sanat yapıtı ontolojik olarak sıradan nesneler dünyasına geri düşer.

III. Söylemsel İfşa ve Kurumsal Eleştiri

Çağdaş kıta felsefesi, mekânların, dillerin ve epistemolojik kurumların tarafsız olmadığını, her yapının arkasında bir iktidar ve ideoloji barındırdığını ortaya koymuştur. Çağdaş sanatçı, bu felsefi mirası eyleme dökerek “Kurumsal Eleştiri” (Institutional Critique) pratiklerini kuramsallaştırmıştır. Galerinin beyaz duvarları (white cube), müzenin tasnif mantığı ve sanat piyasasının değer mekanizmaları felsefi olarak yapısöküme uğratılır. Sanat, felsefenin teoride yaptığı iktidar deşifresini, performatif ve mekânsal olarak görünür kılan pratik bir felsefe haline gelmiştir.

Postmodern sanat kuramı, homojen bir doktrin olmaktan ziyade, özne, dil, iktidar ve gerçeklik tasavvurlarını sorunsallaştıran çağdaş Fransız düşünürlerinin spekülatif teorileri üzerinden heterojen bir biçimde eklemlenmiştir.

[ Postmodern Sanat........

© Ek Dergi