Y.2: Yazıtın Türkçe çevirisi.

Ramazan Topraklı yazdı;

Gephyra [Γέφυρα, γέφυρα]: Köprü

Bu makalenin amacı, Herodotos 5.55’de Gephyra olarak zikredilen köprünün neresi olabileceğini tartışmaktır. Bu köprü, Kıral Yolu üzerinde bulunan Kemer Boğazı’ndaki köprü olmalıdır. Zira Herodotos 5.52, 5.53 ve 5.54’de Kıral Yolu’nu verdikten sonra 5.55’de de bu köprüyü zikretmiştir. Ayrıca 5.55’deki açıklama 190’da: [Thukydides, I.20]’ye göre Boiotia’daki Tanagra’nın eski adının Gephyra olduğu ifade edilmiştir. Khalkokondiles’in “Ertuğrul, Avrupa’da Peloponnes, Euboia ve Attika kentlerinde ulaştı” dediği yerler de, Kemer Boğazı civarındadır. İmparator Justinian’ın 562’de taş kemer tarzında yaptırdığı Pontogephyra da Kral Yolu’nun üzerinden geçtiği Kemer Boğazı’ndaki köprüdür.

Açar kelimeler: Herodotos, Gephyra, Gephyraioi, Kral Yolu, Pontogephyra, Boiotia, Euboia, Tanagra, Attika, Thukydides

Herodotos’un Historiai adlı eserinde geçen Gephyra [Γέφυρα, γέφυρα] kelimesi Yunancada köprü anlamına gelir. Herodotos 5.55’te Atina’da tiranlığa karşı düzenlenen suikast girişimi bağlamında Gephyraioi [Gephyra’lılar] adlı bir topluluktan söz eder. Herodotos, Gephyraioi hakkında üç mühim bilgi verir: 1. Kendilerini Fenike kökenli sayarlar. 2. Kadmos’la geldiklerini söylerler. 3. Önce Boiotia, sonra Atina’da yaşarlar. Bazı Attika dini geleneklerini de beraberlerinde getirdiler. Kadmos zaten Fenike’den gelen bir kurucu kahramandır. Gephyra’nın tam yeri tartışmalıdır, ancak genel kabul Boiotia bölgesinde, Tanagra yakınlarında bir yerleşim olduğu, adının muhtemelen bir köprü veya geçit noktasından geldiği yönündedir. Bugün tam olarak arkeolojik olarak saptanmış bir şehir değildir; daha çok etnik topluluk adı üzerinden bilinir [chatgpt]. Bu konuda Herodotos’da şu bilgiler var.

Sparta’dan çıkarılan Aristogoras Atina’ya gitti; Atinalılar tiranlarından şöyle kurtulmuşlardı: Peisistratos’un oğlu ve Tiran Hippias’ın kardeşi Hipparkhos nasıl öleceğini rüyasında görmüş ve eskiden Gephyra’dan190 gelmiş olan bir aileden çıkan Aristogeiton ve Harmadios’un ellerinde can vermişti (Herodotos 5.55). Bu metin, 190 nu. açıklama ve chatgpt, bu makaleyi yazmaya sebep oldu. Zira Herodotos’un metni, Kemer Boğazı’ndan geçen Kral Yolu kaydının, hemen ardından gelmektedir ve ayrıca chatgpt ve 190 numaralı açıklamada Kemer Boğazı’na işaretler vardır.

Gephyra ve Pontogephyra

Lydia kralı Krezüs’ün, MÖ 547 yılında Pteria üstüne yürürken Halys üzerine köprüler kurarak geçtiği söylenir. Hatta “ordunun içinde bulunan Thales, ırmağı [Halys] ordunun sol yakasında görüyordu ve onu sağ yakadan da akıttırdı ve böylece ikiye bölünmüş ırmağı geçmek kolay oldu” der (Herodotos I.75). İşte bu Halys, Kızılırmak değil, Kemer Boğazı’ndaki ırmaktır. Ne Çarşamba çayı, ne de Kızılırmak, Batıdan Doğuya doğru yürüyen bir ordunun sol yakasında kalır. Ksenofon, Genç Kyros’un, MÖ 401’deki İran seferi sırasında Kemer Boğazı’nda bir ay kalmasına; Genç Kyros ve büyük kralın sarayları ile Menderes ve Marsyas ırmakları hakkında bilgiler vermesine rağmen, ne hikmetse köprüden hiç söz etmez (Ksenofon: 2011: 31-33).

“Oğuz Alp’in oğlu Ertuğrul, çok cevval ve cebbar idi. O, Ege Denizi’ndeki Asya ve Avrupa’ya yakın adaları yağmalamak için gemiler inşa etti. Yunanistan düzlüklerine akınlar yaptı. Donanmasını Tearos nehrinin Ainos şehri yanındaki ağzına getirip nehrin kaynağına doğru uzun süre ilerledi. Avrupa’da Peloponnes, Euboia, Attika kentlerine ulaştı. Ertuğrul gözünü Asya’daki yerlere çevirdi. Acele bir ordu kurdu ve hemen komşu Yunanlılara ve orada yaşayan insanlara hücum etti; Alâeddin tarafından takdir gördü” [Khalkokondiles, 2014: 17].

“Zompos köprüsü askeri yolun Sangarios'u geçtiği noktada idi. Askerî yolun üstündeki vaziyetinden dolayı Bizans askeri tarihinde pek büyük ehemmiyeti haiz olan bu köprünün mevkii hakkında, Sangarios'un [Texier gibi] ta membaından tutun da [Ritter gibi] mansabına kadar muhtelif noktaları kabul eden farklı nazariyeler vardır. Onun için burada biraz durarak Roma’nın Sangarios üzerine inşa ettiği Pontogephyra, Zompos ve Tantaendia köprülerini tetkik etmek münasip olur; bunların birincisini Justinian 560 da, yan yana dizilmiş kayıklardan ibaret ve sellerin sık sık bozduğu eski bir köprünün yerine yaptırmıştı. Nikomedeia'dan Ankyra ve bütün kuzey memleketlerine giden yolun üstünde bulunuyordu. Procopius eserini yazdığı zaman henüz bitmemiş olduğunu kaydeder. Köprü yapılırken Justinian, nehrin yatağını değiştirtmişti. Zaman geçtikçe şöhreti büyüdü ve el'an da büyük bir eser olarak mevcuttur. Texier 429 m uzunluğunda ve sekiz kemerden müteşekkil olarak tarif eder. Pahimeris, hakiki adının Pontogefira olduğunu, Sangarios yatağını değiştirdiği için köprünün Sangarios üstünde değil, Melas denilen küçük bir dere üstünde bulunduğunu söyler. Sangarios el'an köprünün biraz batısından akmaktadır. Pontogefira ismi Yunanca ile Latince karışımı melez bir isimdir; sonradan Pentegefira şekline çevrilerek “beş kemerli köprü” diye tefsir edilmiştir. Hâlbuki Texier sekiz kemerli olduğundan bahseder. Aynı hataya Cedrenus ile Theophanes de düşmüşlerdir. Agathias bu köprü için bir epigram yazmıştı; bunu Zonaras ile Konstantin Porphyrogenitus kendi eserlerinde tekrar etmişlerdir; hatta Konstantin epigramı aldığı vesikayı yanlış anlayarak bunun köprüdeki bir taşın üstünde mahkûk olduğunu iddia eder. Aynı hata birçok kimse........

© Dikgazete.com