ChatGPT’ye bir soru sorduğunuzda, aslında sadece cevap aramıyorsunuz; beynin o can sıkıcı, derin ve yorucu düşünme sürecini Uber’a bindirip arka koltuğa uzanıyorsunuz. Buna bilim insanları “bilişsel boşaltma” (cognitive offloading) diyor. Biz buna, pek daha doğru bir isimle, “gelenek haline gelen zihinsel teslimiyet” diyebiliriz.

RAKAMLAR SİZİ RAHATLATMAYACAK

Kaçak bir teselli arayanlar için haber şu: rakamlar güzel değil. SBS, Swiss Business School’dan araştırmacı Michael Gerlich, 2025 yılında 666 katılımcıyla (evet, 666)  karma yöntemli kapsamlı bir araştırma yürüttü. Sonuç netti: Yapay zekâ araçlarını sıklıkla kullananların eleştirel düşünme puanları anlamlı ölçüde düşük; üstelik genç katılımcılar yaşlılara kıyasla hem çok daha bağımlı hem de çok daha zayıf puanlar sergiledi.

Yapmacık güllerle örtbas etmeye çalışacağımız istatistiki ayrıntı: araştırma, YZ kullanımı ile eleştirel düşünme arasında istatistiksel olarak anlamlı negatif bir korelasyon buldu; bu ilişki de tam da “bilişsel boşaltma” mekanizması üzerinden işliyordu. Yani ne kadar çok YZ kullanırsanız, o kadar az düşünüyor; ne kadar az düşünürsen, o kadar çok YZ kullanmanız gerekiyor. Güzel bir kısır döngü bu; kapitalizm bile bu kadar estetik kötü döngü tasarlayamaz.

Microsoft Research ve Carnegie Mellon Üniversitesi işbirliğiyle 2025’te yayımlanan başka bir çalışmada, 319 bilgi çalışanıyla yapılan anket benzer bulgular ortaya koydu. Lee ve arkadaşları, katılımcıların 936 gerçek iş senaryosunu aktardığı bu çalışmada şunu saptadı: YZ’ye duyulan güven ne kadar yüksekse, kişi o görevde o kadar az eleştirel düşünüyor. Tersine, kişinin kendine güveni yüksekse, YZ’ye rağmen düşünmeye devam ediyor. Kısaca: YZ’yi ne kadar çok güvenilir bulursanız, kendi beyninizi o kadar rafa kaldırıyorsunuz.

BEYİN “KİRAYI” VERMENİN BEDELİ

Bilişsel boşaltma kavramı aslında yeni değil. İnsanlar hesap makinesini bulduğunda dört işlemi yavaş yavaş unuttu; GPS geldiğinde yol bulma becerisi eridi. Ama bu sefer konu bundan daha köklü: Siz ödev yaparken, karar alırken, hatta fikir üretirken zihinsel zahmet gerektiren tüm adımları bir sisteme devrediyorsunuz. Beyin ise kullanılmayan kas gibi çalışıyor: atrofiye uğruyor.

Gerlich’in araştırmasında “bilişsel tembellik” (cognitive laziness) olarak adlandırılan bu durumu........

© Birgün