Bulutsuz ve ışık kiriliğinden uzak bir gecede yıldızlar bazen elimizi uzatsak tutabileceğimiz kadar yakın görünür. Pırıl pırıl parlayan bu cevherleri gözlemeye başladığımız günden bu yana evrene dair bilgimiz kat be kat artmış olsa da teleskopla baktığımız zamandan sonra anladık ki onlarla aramızda gizli bir arabozucu var. Dünya’nın yaşanabilir koşullara sahip olmasını varlığına borçlu olduğumuz atmosfer, söz konusu Dünya dışını anlamak olunca ciddi bir engel teşkil ediyor; yıldızlardan ve diğer cisimlerden gelen ışığın bozulmasına neden oluyor. Bize hayat veren o şeffaf örtü ne yazık ki uzak gökadalardan gelen ışığı kıran, bulandıran ve saptıran bir perde gibi davranıyor.

Bu bakımdan, modern astronominin kaderinin 1923 yılında Hermann Oberth’in yayımladığı "Gezegenler Arası Uzaya Roket” adlı çalışmasıyla şekillenmeye başladığını söylemek pek de yanlış olmaz. Modern roketçiliğin üç babasından biri kabul edilen Oberth, henüz uçak teknolojisinin bile yeni emeklediği o dönemde, ilk kez bir teleskobun roket yardımıyla Dünya yörüngesine nasıl fırlatılabileceğini dile getirmişti. O dönemde bu fikir, imkansızın da ötesinde, bir hayal ürünü olarak görülmüş olsa da Oberth’in açtığı bu yol, 1946 yılında Princetonlı genç astrofizikçi Lyman Spitzer’in kalemiyle bir hayalden bilimsel bir yol haritasına dönüştü.

Hubble Uzay Teleskobu (Hubble Space Telescope - HST) projesi, 1970’lerde resmiyet kazandı ama uzaya gitme serüveni hiç de pürüzsüz olmadı. Yapımı bittikten sonra bile, çantası elinde bir yolcu gibi, 4 yıl boyunca yüksek maliyetli steril odalarda, sistemleri sürekli azotla beslenerek fırlatılacağı günü bekledi. Hatta bekleyiş sırasında bazı donanımlar daha güncel olanlarla değiştirildi. Nihayet 1990 yılında fırlatıldığında, aslında 1980’lerin başındaki teknolojiyle tasarlanmış, yorgun ama yepyeni bir makineydi.

Nihayet Nisan 1990’da Hubble yörüngeye yerleşti, güneş panellerini açtı ve ilk verilerini gönderdi. Fakat sonuç tam bir hayal kırıklığıydı. Aynasındaki, saç telinden daha ince, mikroskobik bir küresel sapınç nedeniyle, görüntüler oldukça bulanıktı. Dünyanın en pahalı teleskobu, uzayda miyop bir dev gibi asılı kalmıştı. Ancak 1993 yılında astronotların uzay yürüyüşleriyle gerçekleştirdiği, bir nevi ‘teleskoba gözlük takma’ görevi sayesinde Hubble’ın görüşü düzeltildi ve o günden sonra evrenin en keskin ve en derin görüntülerini Dünya’ya yağdırmaya başladı. Bugün Hubble Uzay Teleskobu, 36 yılı deviren ömründe bizim için sadece bir gözlem aracı değil, modern astronominin en büyük öğretmenlerinden de biri. Evrenin yaşını, gökadaların merkezinde pusuya yatmış devasa kara deliklerin varlığını, evrenin karanlık enerji nedeniyle hızlanarak genişlediğini onun verileri sayesinde öğrendik.

EMEKLİLİĞE DİRENEN BİR BİLGE

Hubble’ın son günlerdeki en çarpıcı gözlemi ise bir kuyruklıyıldız ile gerçekleşti. Kirli bir kartopuna benzer şekilde, donmuş gaz, kaya ve tozun bir araya gelmesiyle oluşan bu antik yapılar, Güneş Sistemi’nin ücra köşelerinden çıkıp yıldızımıza yaklaştıkça korkutucu denilebilecek bir dönüşüm geçirirler. Güneş’in ısısı bu kirli kartoplarının yüzeyindeki buz kütlelerini eritmeye başladığında, arkalarında milyonlarca kilometrelik görkemli kuyruklar oluşur. Perseidler gibi her yıl keyifle izlediğimiz meteor yağmurlarının büyük kısmı, Dünya’nın bu buzdan devlerin yörüngelerinde bıraktıkları toz ve taş kırıntılarının içinden geçmesiyle oluşur. Ancak her kuyrukluyıldız bu yolculuğu sağ salim tamamlayamaz. Kimisi Güneş’in devasa çekim gücüne kapılarak doğrudan Güneş’e düşerek yok olurken kimisi de parçalara ayrılarak yörüngesi boyunca dağılır. İşte Hubble’ın geçtiğimiz hafta yakaladığı C/2025 K1 (ATLAS) kuyrukluyıldızı da tam olarak bu dramatik sonu yaşıyordu. Her ne kadar bir kuyrukluyıldızın parçalanması doğal bir süreç olsa da, milyarlarca yıllık bir ömrün bu trajik sonuna tam o sırada tanıklık etmek, evrenin devasa takviminde ufacık bir anın yakalanması gibi eşsiz bir şans gerektirir. Hubble’ın bu şansı yakalamış olması, hem de bunu tamamen tesadüfen, yani gerçekten şans eseri yakalamasına hayret etmemek mümkün değil.

Aslında o esnada başka bir gökadayı gözlemek üzere programlanmış olan Hubble, teknik bir yönelim kısıtlaması nedeniyle o an asıl hedefine kilitlenemeyince kısa bir süreliğine boşta kaldı ve bu teknik boşluk anında, yerdeki kontrol merkezi Hubble’ın vaktini boşa harcamamak için onu gözlem rotasına en yakın ilginç nesneye, yani o sırada parçalanmakta olan C/2025 K1 (ATLAS) kuyrukluyıldızına çevirdi. Tam da o esnada çekirdeğin dört ana parçaya ayrıldığı, buzların uzaya savrulduğu o kritik gözlem kayda geçmiş oldu. Eğer o sırada asıl hedefte bir kısıtlama olmasaydı bu parçalanmanın yakalanması mümkün olmayacaktı.

KURAMDAN GERÇEĞE GÖZLEMSEL KÖPRÜ

Bu gözlemin bilim dünyasında yarattığı asıl yankı, aslında tesadüfün ötesinde, bir öngörünün ispatlanmış olmasıydı. Gökbilimci Dennis Bodewits ve ekibinin yakın zamanda yayımlanan çalışması, kuyrukluyıldızların parçalanma mekanizmasına dair bir detay öne sürüyordu. Biliminsanları daha önceki modellerinde, bir kuyrukluyıldız parçalandığında, içerideki taze buzun açığa çıkmasıyla muazzam ve anlık bir parlama olması gerektiğini savunurken bu makale, teorik olarak bir gecikme yaşanabileceğini, yani parçalanma ile parlama arasında zamansal bir boşluk olabileceğini iddia ediyordu. Hubble’ın gözlemlerinde kayıt altına alınan o gecikmeli parlama, bu teori için eşsiz bir kanıt sunmuş oldu. Gözlem verileri, kuyrukluyıldız çekirdeğinin parçalara ayrılmasına rağmen, beklenen o büyük parlamanın parçalanmadan günler sonra gerçekleştiğini ortaya koydu; bir tür kozmik fosil sayılabilecek olan kuyrukluyıldızların sadece buzdan ibaret olmadığını, içlerinde daha önce tahmin edilmeyen bir jeolojik direnç olduğunu gösterdi. Parçalanma süreci ile dışarıya yansıyan ışık parlaması arasındaki o gecikme, bu cisimlerin toz katmanlarının ısıyı nasıl ilettiğine dair bilgilerin güncellenmesine yol açtı. Bu bulgu, Güneş Sistemimizin bu en eski fosillerinin sanılandan çok daha karmaşık ve dirençli bir iç jeolojiye sahip olduğuna dair eşsiz bir gözlemsel kanıt sunmuş oldu.

NASA, Hubble’ın en az 2020’lerin sonuna kadar, hatta işler yolunda giderse 2030’ların ortalarına kadar aktif bilim yapmaya devam etmesini bekliyor. Ancak gökyüzündeki her hikaye gibi bu emektar gözün serüveninin de fiziksel bir sınırı var. Eğer yörüngesini yükseltecek bir müdahale yapılmazsa, Hubble’ın 2030’ların sonu veya 2040’ların başında atmosfere girerek yanması kaçınılmaz görünüyor. Bakalım göreve başlamak için yıllarca atanmayı bekleyen, sonrasında da gösterdiği üstün performans nedeniyle bir türlü emekli edilmeyen bu öğretmen bize daha neler öğretecek.

© Birgün