Birkaç haftadır bu köşede üzerinde durduğum zemin bilgisini artık soyut bir ilke olarak bırakmayıp birkaç somut örnek üzerinde sınamak istiyorum. Çünkü bir kavramı yalnızca tanımlamış olmak, onu bir okuma aracına dönüştürmüş olmak anlamına gelmiyor, asıl sınav kavramı gerçek bir metnin karşısına oturtup çözümlemekle başlıyor. Birkaç romanı, art arda ve kısaca, aynı soruyla yoklayacağım bu yazıda. Soru şudur: Bir metnin doğduğu zemin, ona bakışımızı, hatta ilk bakışta gördüğümüz şeyi bile nasıl değiştirir? Ancak burada ele aldığım metinlerin bütünsel bir çözümlemesini yapmayacağım. Çünkü bütünsel bir çözümleme için metnin biçimsel işleyişinin satır satır izlenmesi, tek metnin ötesine geçip aynı dönemin öteki metinleriyle karşılaştırılması, bir de ideolojik çerçevenin ayrıca kurulması gerekir. Burada yapacağımız, yalnızca zemin bilgisiyle sınırlı bir okuma olacak, üstelik yazının sınırları yüzünden oldukça kısaltılmış bir biçimde.

TİYATRODAN SÜRGÜNE

Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre’sinin bu bakımdan neredeyse laboratuvar saflığında bir örnek olduğunu söylemeliyim. Namık Kemal, İbret gazetesindeki bir yazısı yüzünden gazetesi dört ay kapatıldıktan sonra sürgüne benzer bir görevle Gelibolu’ya gönderilmiş, oyunu orada yazmıştır. Oyun 1873’te Gedikpaşa Tiyatrosu’nda sahnelenmiş, ikinci gecesinde salonda beliren coşku bir gösteriye dönüşmüş, Namık Kemal temsil biterken tutuklanıp Magosa’ya sürgün edilmiştir. Zemin bilgisi olmadan bu oyunu yalnızca vatan temalı romantik bir dram sanırdık, oysa metnin fiilen ürettiği etki ile amaçlandığı varsayılan etki arasındaki makas,........

© Aydınlık