Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Atomlardan Nûra: Necip Fazıl’ın Çile’sinde Varlık Sancısı

Bir fizikçinin şiirle ilgilenmesi bazen şaşırtıcı bulunur. Oysa şairlerle fizikçiler arasında düşündüğümüzden daha güçlü bir ortaklık olabilir. Peki bir fizikçi neden bir şiir üzerine düşünme ve yazma ihtiyacı duyar?

Necip Fazıl’ın Çile şiirini uzun yıllardır okuruz. Şiirde korku, ölüm, sonsuzluk ve Allah’ı arayış vardır. Fakat bana kalırsa bunların hepsini kuşatan daha temel bir soru vardır:

Varlık nedir ve insan içinde bulunduğu bu cismânî varoluşla neden yetinemez?

Çile, yalnızca bir inanç bunalımının veya ruhsal dönüşümün şiiri olarak okunursa, eserin önemli bir yönü gözden kaçabilir. Necip Fazıl’ın yaşadığı çile, aynı zamanda varlığın kendisine ilişkin bir çiledir. Şiir boyunca hakikat ile rüya, zaman ile mekân, eşya ile benlik sorgulanır; şairin kendi ifadesiyle bu arayış bir “fikir çilesi”ne dönüşür.

Daha önce Bir Fizikçinin Gizli Ajandası adlı kitabımda Çile ile Nûr sûresinin 35. ayeti arasında bir ilişki bulunduğunu ve bu ilişkinin “varlık çilesi, bilgilenme çilesi ve hakikat çilesi” ekseninde okunabileceğini belirtmiştim. Zaman içinde şiirin bazı dizelerini Gazzâlî’nin Mişkâtü’l-Envâr’ındaki nur, idrak ve varlık düşüncesiyle birlikte okumanın verimli bir imkân sunduğunu daha açık biçimde fark ettim.

Burada bir ayrım yapmak gerekir. Necip Fazıl’ın Çile’yi doğrudan Mişkâtü’l-Envâr’ı açıklamak amacıyla yazdığını söylemiyorum; böyle bir tarihsel etki iddiasının ayrıca belgelenmesi gerekir. Söylediğim daha sınırlıdır: Çile, Nûr 35 ve Mişkâtü’l-Envâr yan yana okunduğunda, aynı varlık sorusunun etrafında birbirini aydınlatan üç ayrı metin hâline gelmektedir.

Şair ile fizikçinin ortaklaştığı yer de burada ortaya çıkar. İkisi de görünenle yetinmez. Şair, görünenin ardındaki anlamı zorlar; fizikçi ise cismin arkasındaki yapıyı araştırır. Biri dili ve sezgiyi, diğeri deney, matematik ve modelleri kullanır. Fakat her ikisinin önünde aynı soru durabilir:

Gördüğümüz şey, varlığın kendisi midir; yoksa yalnızca bize görünen yüzü müdür?

Fizik bu soruyu maddeye yönelttiğinde bizi maddenin derinliklerine, oradan da atoma götürür. İlginç olan, Çile’nin de bizi sonunda tam bu noktaya getirmesidir. Fakat atomlar şiirde uzun bir varlık ve hakikat krizinin ardından belirir. Böylece fiziği şiire dışarıdan eklemek zorunda kalmayız; şiirin kendisi bizi atom üzerinden fiziğin kapısına getirir.

Atomlarda Açılan Kapı

Modern insan için atom, maddenin görünen yüzünün arkasına açılan en önemli kapılardan biridir. Masa, taş, cam veya insan bedeni bize bütünlüklü görünür. Oysa fizik, bu görünüşün altında çok daha karmaşık ve yapılaşmış bir düzen bulunduğunu gösterir.

Necip Fazıl atomlara bir anda ulaşmaz. Önce dünyanın alışılmış gerçekliği sarsılır; zaman ve mekân sorgulanır, hakikat ile rüya arasındaki sınır bulanıklaşır ve şair “Aynalar, söyleyin bana, ben kimim?” sorusuyla kendi benliğine yönelir. Ardından belirgin bir kırılma yaşanır: “Birden kucağına düştüm gerçeğin.” Hemen sonrasında “kapı” açılır ve “Yandı sırça saray, İlâhî Yapı / Binbir âvizeyle uçsuz maddede” dizeleri gelir.

İşte atomlar tam bu noktada ortaya çıkar:

Atomlarda cümbüş, donanma, şenlik;Ve çevre çevre nûr, çevre çevre nûr.İçiçe mîmârî, içiçe benlik;Bildim seni ey Râb, bilinmez meşhûr!

Bu dörtlükte “atom” yalnızca bilimsel bir terim değildir. Şiirin başından beri süren varlık ve hakikat arayışının yeni bir aşamasını temsil eder. Şair atomda yalnızca maddenin derin yapısını değil; hareket, düzen, mimari ve nur görür.

Bir fizikçi olarak “atom” kelimesine kayıtsız kalmam mümkün değil. Fakat burada fiziği şiire taşıyan ben değilim; kelimeyi şiire sokan şairin kendisidir. Üstelik atom tek başına durmaz: hemen öncesinde “İlâhî Yapı”, hemen sonrasında ise nur, iç içe mimari, benlik ve Rab vardır. Bu nedenle atomu bilimsel bir süs olarak okumak zordur. Atom, hakikat arayışının yeni bir biçim kazandığı eşiklerden biridir.

Necip Fazıl atomda durmaz: “Ve çevre çevre nûr, çevre çevre nûr.” Buradaki nuru yalnızca fiziksel ışık olarak okumak yeterli değildir. Çünkü şiirde nur, tek başına duran bir imge değildir. Hemen öncesinde “İlâhî Yapı”, hemen sonrasında ise “iç içe mimari”, “iç içe benlik”, Rab, nizam ve birlik vardır. Şairin gördüğü şey yalnızca aydınlık bir atom tasviri değil, varlığın ardında sezilen bir düzen ve anlamdır.

Tam bu noktada Nûr sûresinin 35. ayeti hatıra gelir: “Allah göklerin ve yerin nurudur.” Ayetin devamındaki mişkât, misbah ve zücâce temsili, nuru görülen ışığın ötesine taşıyan geniş bir anlam alanı kurar. Gazzâlî de Mişkâtü’l-Envâr’da bu ayeti merkeze alır; nur, onun düşüncesinde görme, bilme ve hakikatin açığa çıkışıyla birlikte düşünülür.

Şiirin kendi iç hareketi de dikkat çekicidir. Şair atomlarda “çevre çevre nûr”u gördükten sonra “Bildim seni ey Rab” der; ardından nizamdan, ezel ve ebed duygusundan, birlikten ve nihayet “gölge varlık”tan söz eder. Böylece nur, şiirde varlığın düzenine ve hakikatine açılan bir işaret hâline gelir.

Necip Fazıl’ın “çevre çevre nûr” dediği yerde gördüğü şey yalnızca ışık mıdır; yoksa varlığın ardındaki düzeni ve hakikati sezmenin şiirsel dili midir?

“İç içe mimari, iç içe benlik” dizesinde “mimari” kelimesi özellikle dikkat çekicidir. Şair hemen önce “İlâhî Yapı”dan söz etmiştir. Dolayısıyla “iç içe mimari”, bir önceki kıtada açılan yapı ve düzen fikrinin atomların dünyasında devamı gibidir.

Fizik açısından madde de tek katmanlı değildir. Atomun kendi içinde bir yapısı olduğu anlaşılmış, atom altı dünyaya inildikçe görünen maddenin ardındaki karmaşıklık ve farklı yapısal düzeyler daha belirgin hâle gelmiştir. Fakat Necip Fazıl bir atom modeli tarif etmez; atomu düzen ve yapı fikrinin şiirsel eşiği hâline getirir.

Dize maddenin yapısıyla da yetinmez. “İç içe mimari”nin hemen ardından “iç içe benlik” gelir. Bu ifade şiirin daha önceki “ben kimim?” sorusuyla birlikte........

© Akademik Akıl