Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi’nde Türkiye’nin Bükreş Büyükelçisi Hamdullah Suphi Tanrıöver’in (elçiliği: 1931-1944), 1934 yalında Besarabya’daki Hristiyan Türk (Gagavuz) köylerine yaptığı geziye ait notların bir sureti bulunmaktadır (Belge No. 247-668-14). 22.1. 1935 tarihli bu vesika ‘Besarabya’da Gagavuz Türklerinin oturdukları yerlere yaptığı inceleme gezisi’ başlığını taşır. Tanrıöver’in bu notları, Hristiyan Türklerin 1930’lu yıllardaki durumunu ve Türkiye’nin Hristiyan Türklere bakış açısını göstermesi açısından önem taşır. Tanrıöver, Dobruca civarını ziyaret ettikten sonra, Besarabya’daki Hristiyan Türkleri ziyaret etmek istemiştir. Bunu zamanın Romanya’nın İçişleri Bakanı (Nazır) Inculetz’e bildirmiştir. Inkuletz, Huşi, Lapuşna, Çetatea-Alba ve Tighina valilere emir vererek, onlardan Tanrıöver’e destek olmalarını istemiştir. Bu sıralarda Bükreş’te bulunan Kişinev valisi Miralay Mihai M. Voya, bu seyahati planlamak için Bükreş’teki Türk Elçiliğine gelmiştir. Tanrıöver’in anlatımından seyahat güzergâhını, Kişinev valisi ile Tanrıöver, Bükreş’te Türk Elçiliğinde planladıkları anlaşılmaktadır. İlk olarak Falçin vilayetinin merkezi olan Huşi ziyaret edilmiştir. Bu gezi Tanrıöver’de yeni ufuklar açmıştır. Ben, bu seyahat raporunun Komrat ile ilgili kısmını burada aynen yayınlıyorum.

‘Kişinev’de diğer bir çok zevatla beraber Hristiyan Türklerin en yaşlı ve en muktedir papazı olan Protoerev (Protoierey: başpapaz) yani vilayet reisi ruhanisi unvanını haiz olan profesör Çakır Mihail ile de tekrar görüştüm. Bu zat 50 seneden beri Gagavuzların Türk soyundan geldiklerini kendi halkına anlatmak için mücahede etmiştir. Şimdi yaşı pek ilerlemiş olan bir ihtiyardır ki incili Türkçeye tercüme ederek ve nüsha nüsha basup dağıtarak, ‘Revista Basarabiei’ mecmuasında mütemadi makaleler neşrederek, Gagavuzların tarihi hakkında risaleler çıkararak, bütün bir ömür bunların Rumlaşmasına, Bulgarlaşmasına, Romenleşmesine mani olmaya çalışmaktadır. Bendenize Romence ve Gagavuz lehçesi ile yani Türkçe en son çıkardığı ufak kitapları getirdi. Bu mübarek ihtiyar........

© 9 Eylül Gazetesi