‘Sivil toplum’ kavramını genel hatlarıyla açıklamak oldukça güçtür. Batı kökenli olan bu kavram, 15. ve 18. yüzyıllar arasında Avrupa'da dönüşerek farklı anlamlar kazanmıştır. Sosyolojik açıdan sivil toplum, hem olumlu hem de olumsuz dinamikleri içinde barındıran, devlet-toplum ilişkilerinin ‘niteliğini’ anlamanın analitik aracıdır. Örneğin Hegel, ‘sivil toplumu’ özgürlüğün kurucu alanı olarak modern dünyanın başarısı olarak överken; Marx, sınıfsal tahakkümün yeniden üretildiği bir yapı olarak analiz eder.

Sivil toplum örgütleri (STÖ), devlet karşısında bağımsız kalabildiği ölçüde demokrasinin güvencesidir. Bu örgütler, bireyleri pasif tebaadan hak arayan aktif yurttaşlara dönüştürür. Güçlü bir yurttaşlık bilinci ise toplumsal taleplerin devlete dayatılmasını sağlar. STÖ'ler, devletin otoriter eğilimlerini dengeler ve kamusal alanı genişletir. Bu dinamik ilişki, devleti tepeden inmeci yapısından arındırarak daha katılımcı ve demokratik bir yapıya doğru dönüştürür. Kısacası, sivil toplumun özerkliği ve siyasal öznelliği, çoğulcu bir demokrasinin temel motorudur. 

Türkiye’de sivil toplum, Batı’daki örneklerden farklı olarak güçlü ve merkeziyetçi devlet geleneğinin gölgesinde gelişmiştir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte devletin toplum üzerindeki belirleyici konumu, bağımsız toplumsal örgütlenmelerin gelişmesini ve kurumsallaşmasını sınırlandırmıştır. Türkiye’de sivil toplumun cüce kalması, yalnızca hukuki ya da kurumsal eksikliklerden değil; tarihsel, toplumsal ve siyasal kültürden kaynaklanmaktadır.

Türkiye’de 1980 darbesinin yarattığı baskıcı siyasal atmosfer içinde sivil toplum kavramı, devlet dışında hak arama, devleti sınırlandırma, özerklik geliştirme ve toplumsal meşruiyet üretme alanı olarak öne çıkmıştır. Bu dönemde devletin toplumsal alanı kuşatan belirleyici konumu karşısında, farklı siyasal akımlar kadar İslamcı gruplar da sivil toplumu sahiplenmiş, bireyi devlet karşısında koruyacak ve devleti demokratikleşmeye zorlayacak temel toplumsal alan olarak değerlendirmiştir. Bu nedenle solda veya sağda yer alan tüm politik akımlar sivil toplumun nicel ve nitel gelişimini, demokratik siyasal kültürün........

© 12punto