Επειτα από σχεδόν 2.500 χρόνια, ελληνικές και περσικές ένοπλες δυνάμεις βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα και πιθανώς να βρεθούν μέσω συμμάχων του Ιράν σε έμμεση αντιπαράθεση στην ανατολική Μεσόγειο. Προφανώς η όποια σημερινή κατάσταση δεν αποτελεί συνέχεια αιώνων και εντάσσεται στην τρέχουσα πραγματικότητα που διαμορφώνεται με βάση τις ανατροπές και επαναπροσδιορισμούς, οι οποίοι προκύπτουν σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο διεθνές και τοπικό περιβάλλον.

Η μη μαζική παρουσία ελληνισμού στην Περσία (Ιράν από το 1935) κατά τον 20ό αιώνα δεν βίωσε συνδέσεις και εντάσεις, όπως η περίπτωση του ελληνισμού της Αιγύπτου. Εμμεσα όμως διατηρείται μια σχέση όταν οι Πέρσες «μετέχουν» λόγω των Μηδικών Πολέμων στην ελληνική εκπαίδευση, μέσω κειμένων του Ηροδότου, του Θουκυδίδη, του Πλουτάρχου, που το ελληνικό κράτος, από το 1830 έως και σήμερα, εντάσσει στη διδακτέα ύλη. Στερούμενοι το θρησκευτικό και πολεμικό στοιχείο που συνόδευε τους Βυζαντινούς Πολέμους και την Επανάσταση του 1821, οι Μηδικοί Πόλεμοι δεν εντάχθηκαν στην άμεση ταυτοτική εθνική λειτουργία μας, μέσω της εκπαίδευσης. Αποτέλεσαν όμως μια μεγάλη σειρά ισχυρών ηθικών παραδειγμάτων μαχόμενης μαζικής θυσίας, όπως οι 300 στις Θερμοπύλες, ατομικής γενναιότητας και αυτοθυσίας, όπως του Κυναίγειρου (αδελφού του Αισχύλου) στη μάχη του Μαραθώνα, στρατηγικού θριάμβου και μεγαλοφυΐας για τον σχεδιασμό της μάχης του Μαραθώνα και της ναυμαχίας της Σαλαμίνας. Η οικειοποίηση της αρχαίας «μας» ελληνικής Ιστορίας μέσω της εκπαίδευσης, μας έκανε παιδαγωγικά αποδεκτή τη φυσική αντίφαση του ανθρώπου, όπως στην περίπτωση του Αθηναίου πρωταγωνιστή Θεμιστοκλή, όπου η κατάληξή του στην αυλή του Πέρση βασιλιά λόγω της δίωξής του στην Αθήνα, κρίνεται χαρακτηριστικό του αδύναμου ηγέτη-ανθρώπου. Αντιφάσεις απαγορευτικές στην εμμονή του άσπρου-μαύρου, που χαρακτηρίζει τη στρατευμένη αποτίμηση του παρελθόντος.

Ακόμη και μέσω του έργου «Πέρσες» του Αισχύλου, έως και σήμερα, οι Νεοέλληνες επιβεβαιώνουμε τις αρετές μας ως πιστοί στα ιδανικά της δημοκρατίας, ως ένα σημερινό γκελ, στη στάση των Αρχαίων Ελλήνων κατά τους Μηδικούς Πολέμους. Πέρα από την παιδαγωγική διάσταση για τη φύση της εξουσίας και του ανθρώπου, που η οικειοποίηση εκείνου το απώτατου παρελθόντος μας προσέφερε, οι Πέρσες αντιμετωπίστηκαν από την ελληνική κοινή γνώμη του 20ού αιώνα ως κάτι δυτικότροπο μεν, αλλά μαζί και εξωτικό. Η μη αραβική τους καταγωγή και η χρήση της γλώσσας φαρσί, αλλά κυρίως η δυτικού τρόπου ζωή σε ισχυρό βαθμό, κυρίως στα αστικά κέντρα όπως στην Τεχεράνη, οι πολιτισμικοί δεσμοί Ιρανών διανοουμένων με τη Γαλλία, κυρίως λόγω της ρεπουμπλικανικής συγκρότησης της ιρανικής ελίτ, ακόμη και η παρουσία στην αρχή του δυτικότροπου και ιδιαιτέρως καταπιεστικού σάχη, έδιναν ίσως μια άλλη διάσταση, διαφορετική από τα όμορα του Ιράν αραβικά κράτη. Ιδιαίτερο στοιχείο, ένα δυναμικό κομμουνιστικό κόμμα, το Τουντέχ, συνδεδεμένο στενά με την ΕΣΣΔ. Στην προσπάθεια πολιτικής αυτοδιάθεσης στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο εκλεγείς πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ προσπάθησε για λίγα χρόνια να αποσπάσει τη διαχείριση των πλουσιότατων πετρελαϊκών κοιτασμάτων και παραγωγής των διυλιστηρίων από την κυρίαρχη και πολιτικά Anglo-Persian Oil Company. Η ανατροπή του με πραξικόπημα, με πρωταγωνιστές τις μυστικές υπηρεσίες Μ. Βρετανίας και ΗΠΑ, σχολιάστηκε αρνητικά από την ελληνική δημοκρατική σκέψη.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’60, κοσμικές στήλες της Δύσης παρουσιάζουν το «δράμα» της καλλονής, έκπτωτης Περσίδας αυτοκράτειρας Σοράγιας, η οποία απώλεσε τον θρόνο της λόγω της αδυναμίας της να κυοφορήσει διάδοχο για τον θρόνο του Ιράν. Ως έκπτωτη αυτοκράτειρα και ταυτοχρόνως κοσμικό πρόσωπο παρακολουθείτο σταθερά από τις «κουτσομπολίστικες» στήλες του Τύπου. Σε αυτά, ως έμμεση κριτική στην ελληνική βασιλεία, ο Μποστ εντάσσει στις αρχές της δεκαετίας του ’60 τη «θλιμμένη» Σοράγια στα πανοράματα λόγου και σκίτσου με την άποψη ότι: «Η Σοράγια που παιδεία δεν συλλαμβάνει». Διασταυρώνει έτσι τη μη τεκνοποιία της με την αμορφωσιά των εστεμμένων ή και την αδιαφορία τους για τη λαϊκή μας παιδεία.

Η ισλαμική επανάσταση του 1979 δεν θα αξιολογηθεί επαρκώς από την ελληνική κοινωνία ως ένα είδος προγόνου για ό,τι θα ακολουθήσει, σε σχέση με τη μετατροπή της αντιδυτικής αμφισβήτησης στη Μέση Ανατολή, από μαρξιστική-λενινιστική σε ισλαμική και συχνά θεοκρατική, με ό,τι αυτό θα σημάνει για την περιοχή μας στις δεκαετίες που ακολούθησαν. Οσο μακριά και να είναι εδώ και πολλούς αιώνες οι Πέρσες, διατηρούμε στο λόγιο λεξιλόγιό μας ένα αρνητικότατου φορτίου ρήμα, το «μηδίζω». Αφορά την απορρόφηση ενός πιστού συντρόφου στην κοινή προσπάθεια από τον εχθρό, όπως ο Θεμιστοκλής. Ισως η αντοχή του ρήματος να μας εξηγεί γιατί η Ιστορία χρειάζεται την αγάπη μας και τον σεβασμό μας.

*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.

© Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ